بهمن امسال روابط‌عمومی استانداری گلستان در خبری اعلام کرد طرح پمپاژ آب از دریای خزر به خلیج گرگان با دستور «محمدرضا عارف»، معاون اول رئیس‌جمهور، نهایی شد.

بنابر این خبر، استاندار گلستان در دیدار با محمدرضا عارف تأکید کرده بود: «مشکلات متعدد محیط‌زیستی، اجتماعی و اقتصادی ثمره تلخ خشک شدن خلیج گرگان است و تقاضا داریم هرچه سریعتر اجرای طرح پمپاژ آب از دریا به خلیج در ستاد ملی تالاب‌ها تعیین‌تکلیف شود.

 به‌گفته «علی‌اصغر طهماسبی»، در این دیدار با اشاره به لزوم اجرای اقدامات عاجل برای نجات خلیج گرگان خشک شدن خلیج گرگان باعث ایجاد کانون گردوغبار و کاهش شدید کیفیت آب خلیج و ایجاد مشکلات متعدد زیست‌محیطی خواهد شد که به‌طور طبیعی مسائل اجتماعی، حقوقی و اقتصادی را برای مردم منطقه در پی خواهد داشت: «در دولت گذشته براساس مصوبه طرح جامع نجات خلیج گرگان فاز اول طرح شامل لایروبی کانال ارتباطی خلیج و دریا اجرا شد، اما نتیجه‌بخش بودن کامل طرح نجات خلیج نیازمند اقدامات تکمیلی است.»

اقدامات بیشتر می‌خواهیم

پیشتر و در دی‌ماه امسال نیز طهماسبی در دیدار با  پزشکیان گفته بود: «خلیج گرگان به‌عنوان رَحِم دریای خزر در حال خشک‌ شدن است و پمپاژ آب به داخل خلیج و تأمین حقابه از گرگان‌رود و نکارود ضروری است. گرچه براساس مصوبه شورای‌عالی تالاب‌ها، احیای خلیج با لایروبی کانال آشور آغاز شد، اما برای این پهنه آبی باید اقدامات اساسی بیشتری در راستای احیا و گذر آن از روزهای سخت کم‌آبی انجام شود.»

 حالا «سید مهدی مهیایی» به «پیام‌ما» توضیح می‌دهد: «این طرح شامل انتقال آب از دریای خزر به خلیج گرگان از طریق سیستم‌های لوله‌کشی و پمپاژ است. اجرای این طرح نیازمند مطالعات دقیق مهندسی و زیست‌محیطی است تا اطمینان حاصل شود که انتقال آب به‌گونه‌ای انجام می‌شود که کمترین تأثیر منفی بر اکوسیستم دریای خزر و خلیج گرگان داشته باشد.»

او ادامه می‌دهد: «یکی از چالش‌های اصلی این طرح، تأمین اعتبار مورد نیاز برای اجرای آن است. با وجود تصویب اعتبار ۲۳ هزار میلیارد ریالی، ممکن است این طرح در مراحل اجرا با کمبود منابع مالی مواجه شود. علاوه‌براین، انتقال آب از دریای خزر به خلیج گرگان باید با دقت بالا انجام شود تا از بروز مشکلات زیست‌محیطی جدید جلوگیری شود. افزایش شوری آب خلیج گرگان و تأثیرات منفی بر اکوسیستم دریای خزر از جمله نگرانی‌های اصلی در این زمینه هستند. اجرای طرح پمپاژ آب از دریای خزر به خلیج گرگان، اگرچه چالش‌برانگیز است، اما گامی ضروری برای نجات این اکوسیستم ارزشمند محسوب می‌شود. این طرح نه‌تنها به احیای خلیج گرگان کمک می‌کند، بلکه می‌تواند به بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی نیز منجر شود. این طرح در حال حاضر با هماهنگی با سازمان حفاظت محیط‌زیست تصویب شده است و قرار است طراح این سیستم پمپاژ خود سازمان حفاظت محیط‌زیست باشد.»

کاهش آب خلیج

به‌گفته مهیایی، موفقیت این پروژه مستلزم برنامه‌ریزی دقیق، تأمین اعتبارات لازم و رعایت ملاحظات زیست‌محیطی است. درصورت اجرای صحیح، این طرح می‌تواند الگویی برای حل بحران‌های مشابه در دیگر مناطق کشور باشد و نشان‌دهنده تعهد دولت به حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار است: «بازگشت آب به خلیج گرگان یک اقدام اساسی برای احیای این پهنه آبی ارزشمند است. این طرح نه‌تنها به حفظ زیستگاه‌های طبیعی و تنوع زیستی کمک می‌کند، بلکه خطر خشک شدن خلیج را کاهش و پایداری منابع آبی را افزایش می‌دهد.»

براساس مصوبات ستاد ملی نجات خلیج گرگان، سازمان بنادر و دریانوردی موظف بود براساس نتایج مطالعات مرکز ملی اقیانوس‌شناسی، تنگه‌های طبیعی را با اولویت کانال آشوراده لایروبی کند تا تبادل آب بین دریای خزر و خلیج گرگان تسهیل شود. به همین دلیل، کانالی به عرض ۲۰۰ متر و عمق ۱.۵ متر ایجاد شد. عملیات اجرایی لایروبی کانال آشوراده و مسیر منتهی به خلیج گرگان توسط سازمان بنادر و دریانوردی در اسفند سال ۱۴۰۰ آغاز شد. هدف از لایروبی کانال آشوراده، افزایش جریان آب از دریای خزر به خلیج گرگان بود. این عملیات شامل برداشت رسوبات و باز کردن مسیر کانال بود تا آب به‌راحتی به خلیج جریان یابد. بااین‌حال، این اقدامات با چالش‌هایی نیز مواجه بود. یکی از چالش‌های اصلی، شوری بالای آب دریای خزر است که می‌تواند شوری آب خلیج را افزایش داده و تأثیر منفی بر کیفیت زیست‌محیطی خلیج بگذارد. همچنین، رسوبات و آلودگی‌های موجود در کانال می‌توانند بر کیفیت آب تأثیر منفی داشته باشند.

چاره‌ای نداریم

«محمدرضا کنعانی»، مدیرکل سازمان حفاظت محیط‌زیست، در مورد این اقدام به «پیام‌ما» می‌گوید: «خلیج گرگان یک تالاب ساحلی است و طبیعتاً تحت‌تأثیر دریاچه خزر خواهد بود. به همین دلیل، ما اول باید در مورد دریای خزر و وضعیت آن اطلاعات داشته باشیم. ۷۴ درصد منابع تأمین‌کننده آب‌های سطحی هستند. یک درصد هم زیرسطحی و  ۲۵ درصد دیگر از ورودی آب به دریا حاصل از بارندگی است. مجموع آب‌های سطحی و بارندگی است که آب دریای خزر را تأمین می‌کند. ازآن‌طرف، خروجی دریا تبخیر و خلیج قره‌بغاز (تالابی در کشور ترکمنستان) است که آبگیری می‌شود. تقریباً صد درصد آن آبگیری هم تبخیر می‌شود. این ورودی و خروجی‌ها مهمترین عامل در نوسان تراز آب دریا هستند. در منابع آب سطحی تأمین‌کننده این دریاچه هم رودخانه ولگا اثرگذارترین است که حدود ۸۰ درصد منابع آب سطحی را تأمین می‌کند.»

استمرار کاهش تراز

کنعانی می‌گوید همه شواهد و داده‌ها نشان می‌دهد ما همچنان شاهد این روند کاهشی خواهیم بود: «براساس همین مدل کاهشی مبتنی‌بر کاهش ۲۰ سانتی‌متری تراز و تراز فعلی ۲۸.۴- تا سال ۱۴۰۶ به ۲۹- خواهد رسید. با همین فرایند تا سال ۱۴۲۶ به ۳۳- هم خواهیم رسید. نکته‌ای که وجود دارد این است که خلیج گرگان هم متأثر از این تأثیرات است. به همین دلیل و براساس پیش‌بینی‌هایی که انجام شده بود، در اولویت قرار گرفته بود تا بتوانیم تبادل آب میان دریا و خلیج را حفظ کنیم. بیش از ۹۵ درصد از آن مورد نیاز خلیج گرگان باید از دریا تأمین شود. براساس مصوبات مصوبات ستاد هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور و مطالعه پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی که بین سه کانال میان دریای خزر و خلیج گرگان باید لایروبی اتفاق بیفتد و براساس شاخص‌هایی که مطالعه شده بود، کانال آشوراده با کمترین هزینه و بیشترین کارایی می‌توانست تبادل آب را فراهم کند. به‌دلیل شرایط توپوگرافی که در منطقه داشتیم، این اقدام برای تراز ۲۹- این لایروبی برنامه‌ریزی و طراحی شد. این عدد ترازی بود که ما هرگز در دریای خزر تجربه نکرده بودیم. بیشتر از تراز ۲۹- به‌لحاظ اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نبود. پس از عبور از این تراز اما ما دوباره امکان تبادل آب را نخواهیم داشت.»

به‌گفته کنعانی، همچنین تبخیر آب در پهنه خلیج گرگان دو برابر میزان بارندگی است و اگر ارتباط میان خلیج گرگان و کانال‌های آبرسان قطع شود، عملاً پهنای ۵۱ هزار هکتاری را از دست خواهیم داد. همان‌طورکه وقتی در شهریور ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ ما کانال‌های خزینی، چاپقلی و آشوراده را از دست دادیم، به‌دلیل تبخیر در خلیج گرگان مساحت آبی ما به ۲۴ هزار هکتار و سطح خشک تالاب میانکاله و خلیج گرگان به ۲۷ هزار هکتار رسید. براساس مدل‌سازی مشاور، اگر لایروبی کانال آشوراده اتفاق نمی‌افتاد، ما پهنه خلیج گرگان را خشک‌شده می‌دیدیم که هم بستر زیردانه‌های نمک بود و هم فلزات سنگین را همراه داشت که عملاً زندگی در شهرهای حاشیه خلیج را با مشکل مواجه می‌کرد. نکته کلیدی این است که پس از مسدود شدن کانال آشوراده در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ در شرایطی که تراز دریا ۲۷.۸- بود و سطح آبی خلیج به ۲۴ هزار هکتار رسید شوری آب در خلیج گرگان به ۴۲ PPT رسید. افزایش شوری بخش عمده‌ای از زیستمندان را دچار چالش کرد.»

کنعانی می‌گوید اکنون به‌رغم اینکه تراز آب دریا ۲۸.۴- است، یعنی تراز ما حدود یک متر قبل از بازگشایی کانال کاهش پیدا کرده است، ولی پهنه آبی ما براساس تصاویر ماهواره‌ای ۲۹ هزار هکتار است و مهمتر از آن، میزان شوری آب از ۴۲ PPT به ۲۴ PPT رسیده است: «ما نیازمندیم که آب مورد نیاز برای این پهنه آبی را تأمین کنیم. درصورتی‌که تراز پایین‌تر برود، ما نیازمند این هستیم که بتوانیم انتقال آب را انجام دهیم. مطالعات امکان‌سنجی انجام‌شده می‌گوید آب باید از طریق ایستگاه پمپاژ منتقل شود. مطالعه اول توسط استان مازندران انجام شد. بعد این مطالعه توسط سازمان و مشاور دیگری انجام و تدقیق شد. درنهایت، در ستاد ملی هم تصویب شد که مطالعات مرحله ۱ و ۲ آن انجام شود. سناریوی پمپاژ تا تراز ۳۳- که احتمالاً تا ۲۵ سال دیگر اتفاق می‌افتد، این امکان را فراهم می‌کند که آب مورد نیاز خلیج از دو ایستگاه یکی در شرق و دیگری در غرب تأمین شود.»