تهران روزگاری شهری پر از رنگ و زندگی بود. روزهایی که وقتی به پارک‌ها یا باغ‌ها می‌رفتی، بال‌های رنگی پروانه‌ها در هوا می‌رقصیدند. پروانه‌هایی با رنگ‌های دل‌انگیز، از زرد و نارنجی گرفته تا سبز و آبی، که همچون رقصنده‌هایی آزاد و بی‌قرار، زندگی و نشاط را به شهر می‌آوردند. اما امروز تهران دیگر آن شهری نیست که در آن می‌شد به‌راحتی یک پروانه با بال‌های رنگی را در حال پرواز دید. تهران شهری خاکستری و بی‌صدا شده ­است؛ جایی که زندگی کوچکترین موجوداتش نیز در حال گم شدن است.

تأثیرات آلودگی هوا، گازهای سمی و پارازیت‌هایی که همچون سایه‌ای سنگین بر سر شهر افتاده‌اند، به حشرات و به‌ویژه پروانه‌ها نیز رسیده ­است. روزگاری نه‌چندان دور، باغ‌ها و مناطق مختلف تهران محل زندگی پروانه‌هایی بودند که بال‌هایشان در میان درختان و گل‌ها می‌درخشید. اما حالا به‌سختی می‌توان این موجودات زیبا و رنگارنگ را در تهران دید. دیگر، پروانه‌ها آن‌طور که باید، در فضای شهری جایگاهی ندارند. آنها از دست رفته‌اند. امروز اگر بخواهیم پروانه‌ای با بال‌های رنگی ببینیم، ناچاریم به موزه باغ گیاه‌شناسی تهران سر بزنیم. شاید در این موزه، به‌طور نمادین هنوز ردپای پروانه‌ها به چشم بخورد؛ اما در دنیای واقعی و در فضای شهری، آنها دیگر گم شده‌اند.

این وضعیت، نتیجه آلودگی هوا و افزایش آلاینده‌ها و بازتابی از تغییرات اساسی در زیستگاه‌های شهری است. باغ‌ها و فضاهای سبز تهران که زمانی پناهگاه پروانه‌ها بودند، حالا تبدیل به مناطق خشک و بی‌روح شده‌اند. فضای سبز در حال کوچکتر شدن است و ساختمان‌ها و خیابان‌ها بیش‌ازپیش جای درختان و گل‌ها را گرفته‌اند. این تغییرات بر روی پروانه‌ها و بلکه بر کل اکوسیستم تأثیر گذاشته ­است. بسیاری از حشرات دیگر نمی‌توانند در این شرایط جدید زندگی کنند و به‌مرور زمان، در معرض انقراض قرار گرفته‌اند.

در این میان، حشرات و جانوران ریز به‌ویژه پروانه‌ها، حساس‌تر از دیگر موجودات به تغییرات محیطی هستند. آنها در جست‌وجوی غذا و پناهگاه‌های مناسب، به‌شدت به محیط‌های طبیعی و سالم نیاز دارند. هنگامی که این محیط‌ها از بین می‌روند، پروانه‌ها و دیگر حشرات نیز در معرض خطر قرار می‌گیرند. این یک بحران زیست‌محیطی و یک هشدار است برای آنچه در انتظار ماست. اگر نتوانیم شرایط زیست‌محیطی را برای این موجودات کوچک و زیبا بهبود بخشیم، ممکن است روزی فرا رسد که دیگر حتی نامی از آنها در خاطره‌هایمان باقی نماند. از دست رفتن پروانه‌ها در تهران، نشان‌دهنده مشکلات زیست‌محیطی عمیقی است که در پنهان‌ترین لایه‌های این شهر در حال رخ دادن است. 

حشرات و پروانه‌ها، در پی تغییرات دما و رطوبت محیط به‌سرعت واکنش نشان می‌دهند. وقتی شرایط محیطی تغییر می‌کند، به‌سرعت در معرض تهدید قرار می‌گیرند؛ چراکه آنها به‌شدت به شرایط خاص محیطی وابسته‌اند. در معرض تهدید قرار گرفتن پروانه‌ها در شهرهای بزرگ، نشانه‌ای از بحران‌های اکولوژیکی است که برای تمام زیستمندان خطرناک است. پروانه‌ها به‌دلیل حساسیت زیاد به تغییرات محیطی، نخستین موجوداتی هستند که تأثیرات منفی تغییراقلیم و آلودگی را نشان می‌دهند. این نکته دقیقاً همان چیزی است که امروز در تهران شاهد آن هستیم. پروانه‌ها به‌عنوان موجودات حساس به شرایط زیستی، به‌نوعی به ما هشدار می‌دهند که اگر اقدامی فوری و جدی برای حفظ محیط‌زیست انجام ندهیم، ممکن است دیر شود.

پروانه‌ها و دیگر حشرات آن‌طورکه برخی حشره‌شناسان می‌گویند، به‌عنوان شاخص‌هایی از سلامت محیط‌زیست عمل می‌کنند. دکتر «دیوید آتنبرو»، یکی از معتبرترین حشره‌شناسان بریتانیایی، اشاره کرده ­بود که «حشرات همچون فشارسنج‌هایی برای وضعیت سیاره ما هستند. وقتی در معرض خطر قرار می‌گیرند، به‌معنی بروز تغییرات جدی در اکوسیستم است که به‌طور غیرمستقیم بر زندگی انسان‌ها نیز تأثیر می‌­گذارد.» حشره‌شناسان دیگر نیز بر این باورند که تغییرات در زیستگاه‌های طبیعی و آلودگی هوا، به‌ویژه گازهای سمی و امواج مزاحم، در تغییر الگوهای زندگی حشرات تأثیرگذار است.

چنین پژوهش‌ها و نظرات علمی به ما یادآوری می‌کند که ما در شهری زندگی می‌کنیم که به‌سرعت در حال از دست دادن تکه‌های کوچک اما مهم از طبیعت خود است. پروانه‌ها شاید در نگاه اول موجودات کوچکی به‌نظر برسند، اما نقشی حیاتی در حفظ تعادل اکولوژیکی دارند. از دست دادن آنها به‌معنای از دست دادن بخشی از این تعادل است که به تغییرات گسترده‌تری در سیستم زیستی تهران منجر می‌­شود.

پروانه‌ها شاید کوچک باشند، اما نقش بزرگی در تعادل اکولوژیکی دارند. آنها به‌عنوان گرده‌افشان‌ها، به رشد گیاهان و درختان کمک می‌کنند و به همین دلیل است که ناپدید شدن آنها، به یک بحران زیست‌محیطی جدی تبدیل می­‌شود. حالا که در تهران دیگر خبری از آن بال‌های رنگی نیست، باید نگران آینده‌ای باشیم که در آن رنگ و زندگی از میان می‌رود. برای بازگرداندن این زیبایی‌ها به شهر، نیاز داریم که دست به‌کار شویم و از حالا به‌عنوان یک شهروند مسئول، به فکر راه‌حل‌هایی باشیم که به حفظ حیات این موجودات زیبا و دیگر اعضای اکوسیستم منجر می‌­شود.

اگرچه هنوز امکان بازگرداندن پروانه‌ها به زندگی شهری تهران وجود دارد، اما این امر درصورتی ممکن خواهد بود که همگان، از مسئولان شهری تا شهروندان عادی، دست به‌ دست هم بدهند و به فکر احیای فضای سبز و کاهش آلودگی هوا باشند. شاید روزی بتوانیم دوباره همان‌طورکه در روزهای گذشته در میان درختان تهران پروانه‌ها را می‌دیدیم، بال‌های رنگی این موجودات زیبا را در آسمان تهران ببینیم. بیایید با ایجاد تغییرات مؤثر در رفتارهای فردی و اجتماعی‌مان، تهران را به مکانی بازگردانیم که در آن، بال‌های رنگی پروانه‌ها همچنان در حال رقصیدن در باد هستند.