تراژدی منابع مشترک در «راه ابریشم»

چگونه می‌توان مسئله محیط‌زیست که براساس پیش‌بینی‌ها منبع تعارض آتی در مسیر راه ابریشم است را به ابزاری برای صلح بدل کنیم؟ سجادی راهکار این موضوع را در مقوله حکمرانی می‌داند و می‌گوید: محیط‌زیست یک امر جهانی است؛ نمی‌توان در یک کشور اقدامی انجام داد که تخریب سرزمین را به‌همراه دارد و اعلام کرد که برای سایرین پیامدی نخواهد داشت.

به‌گفته این عضو هیئت‌علمی دانشگاه، گرچه مسئله محیط‌زیست در طول تاریخ مطرح بوده، اما از سال ۱۹۷۸ سازمان‌های بین‌المللی این مقوله را به‌عنوان عاملی که کشورها را به‌هم پیوند می‌دهد، مطرح کردند. او می‌افزاید: منطقه‌ای که مسیر راه ابریشم در آن قرار گرفته، از نظر محیط‌زیستی بسیار متنوع است؛ انواع و اقسام بیابان‌ها و استپ‌ها را دراین محدوده داریم. درعین‌حال، از نظر سازمان‌های بین‌المللی، بسیاری از مناطق مسیر راه ابریشم جزو نقاط داغ به‌لحاظ در معرض خطر بودن تنوع زیستی اعم از جانوری و گیاهی هستند.  

او فرایند جهانی شدن را دارای پیامدهای مثبت می‌داند و می‌گوید: ما یکسری موافقنامه‌های بین‌المللی در موضوع جهانی شدن را داریم، اما در کنار آن رقابت کشورها بر سر منابع محدود محیط‌زیست را نابود می‌کنند. همین موضوع سبب شده است مفهوم حکمرانی محیط‌زیستی و حکمرانی خوب مطرح شود.

این مدرس دانشگاه با اشاره به اینکه خطرات و چالش‌های محیط‌زیستی با استعاره تراژدی مشترک شناخته شده‌اند‌، می‌گوید: برای این تراژدی باید راهکار مشترکی پیدا شود. به‌عنوان مثال یکی از این چالش‌ها منابع آبی هستند که حجم آنها به‌شدت رو به کاهش است. ما رودخانه‌های زیادی داریم که کشورها به‌شکل مشترک از آن استفاده می‌کنند و در کنار آن با  مسائلی نظیر آلودگی هوا‌، گردوغبار و ریزگردها، تحدید تنوع زیستی و.. مواجهیم.

او راهکار حل این چالش را حکمرانی خوب می‌‌داند و می‌افزاید: حکمرانی (governance) در مقابل حکومت (government) قرار دارد و برخلاف حکومت، در حکمرانی مردم دخیل هستند. حکمرانی درست می‌تواند به توسعه پایدار بینجامد و شرایط را از وضعیت دولتی که سلسله‌مراتبی است و همه امور از بالا مدیریت می‌شود و دیگران به اطاعت هستند،‌ خارج کند. مردم، صاحبان کسب‌وکارها و … باید در سیاستگذاری دخیل باشند. حکمرانی محیط‌زیستی نیز به این معناست که سیاست‌ها باید در راستای حفظ محیط‌زیست باشد و ذی‌نفعان در مدیریت آن دخالت کنند. رعایت این موارد باعث صلح می‌شود و خشونت ساختاری را در جامعه از بین می‌برد.

به‌گفته سجادی، توافق‌های منطقه‌ای معمولاً براساس مسائل سخت مثل امنیت و … بود‌ه است. او می‌گوید: در منطقه‌ای که راه ابریشم در آن قرار گرفته، توافق درباره مسائل نرم و از پایین به بالا امکان‌پذیرتر است و در نهایت ما را به اهداف سیاسی می‌رساند. نمونه‌های مختلفی از این موضوع را هم در جهان شاهدیم، به‌عنوان مثال اتحادیه اروپا درباره منابع آبی این کار را کرده است. در نیل شرقی این اتفاق درباره کشاورزی و چگونگی مصرف آب بین سه کشور افتاده است و تمام ذی‌نفعان در آن دخیل هستند. درباره جنگل‌های آمازون و دریاچه ویکتوریا با اشکال دیگری از حکمرانی منطقه‌ای مواجهیم.

رسانه‌ها، پیشگام در حل چالش تغییراقلیم

«ارشی سلیم‌هاشمی»، ‌استاد گروه مطالعات جنگ و صلح دانشگاه ملی پاکستان، در این نشست به این موضوع اشاره می‌کند که رویارویی گفتمان توسعه در برابر حفاظت از محیط‌زیست سال‌هاست که در میان اندیشمندان در جریان است. او می‌‌گوید: این موضوع برای کشورهایی که در مسیر ابریشم قرار دارند، از اهمیت زیادی برخوردار بوده است. برای اهمیت دادن به چالش‌های محیط‌زیستی و تغییراقلیم رسانه‌ها می‌توانند نقش کلیدی داشته باشند.

به‌گفته این استاد دانشگاه، پاسداری از محیط‌زیست نیازمند تعریف یک چارچوب اجتماعی است که رسانه‌ها می‌توانند این زمینه را خوب فراهم کنند. او می‌افزاید: توانایی رسانه‌ها در انتشار اخبار، برساختن دانش و آگاهی و افزایش مهارت و گرایش‌ها بسیار مؤثر است. به‌علاوه رسانه می‌تواند نهادی باشد که تهدیدات را شناسایی کند و رفتار درست را آموزش دهد.‌

او با بیان اینکه جهان مدرن به‌دنبال توسعه و فعالیت‌های بازرگانی و اقتصادی روزبه‌روز در حال گسترش است، می‌گوید: در مقابل، ارزش‌ها و باورهای سنتی در معرض نابودی هستند که نمونه آن را در جاده ابریشم هم می‌بینیم. یکی از چالش‌های ما درباره پایداری محیط‌زیست این است که این میراث کهن را حفاظت کنیم. رسانه‌ها می‌توانند به مردم محلی آموزش دهند که چطور به‌شکل همزمان پاسدار طبیعت و فرهنگ باشند.

راه ابریشم و دنیای مشترک اسطوره‌ها

«پویان مقدم»، راهنمای گردشگری راه ابریشم، در این نشست با بیان اینکه سه تمدن چین، مدیترانه و ایران در گذشته وجود داشتند،‌ می‌گوید: تمدن‌ها به‌واسطه راه‌ها شکل گرفتند، این راه‌ها در تمدن ایران به‌شکل زمینی و در تمدن مدیترانه دریایی بود. به‌علاوه در محدوده‌های یک تمدن شاهد اشتراکات مختلف بین مردمان آن مناطق هستیم. به‌عنوان مثال اگر به کشور چین سفر کنید و در ادامه ژاپن و سایر کشورهایی را که در شرق و جنوب‌شرق آسیا هستند،‌ از نزدیک ببینید، شباهت‌ها و قرابت‌هایی را میان مردم آنها درک می‌کنید؛ حتی اگر با زبان آنها آشنا نباشید، زیرا در یک محدوده تمدنی افراد به‌لحاظ چهره،‌ خط، غذا و .. شبیه هم هستند.

اشتراک اسطوره‌ها و افسانه‌ها از دیگر مواردی است که پویان مقدم به آن اشاره می‌کند و می‌گوید: این شباهت‌ها را می‌توان در کشورهای مختلفی که در مسیر راه ابریشم هستند، مشاهده کرد. در این مسیر شاهد انواع کاروانسراها و شهرها هستیم، محل‌هایی که در آنها تجارت انجام می‌شد و دو گروه بازرگانان و شهروندان از خدمات یکدیگر بهره می‌‌بردند.