روستا فقط منظره نیست

هیچ روستایی فقط با چشم‌اندازهای زیبا جهانی نمی‌شود. برای انتخاب «بهترین روستاهای گردشگری جهان»، مجموعه‌ای از شاخص‌ها بررسی می‌شود؛ از مشارکت مردم و حفاظت از محیط‌زیست گرفته تا پاسداشت میراث فرهنگی و برنامه‌ریزی برای آینده. نرگس فاضلی، کارشناس توسعه گردشگری، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید دلیل استقبال از گردشگری روستایی در سال‌های اخیر، فقط مسائل اقتصادی نیست: «در سال‌های اخیر، دلیل گرایش به گردشگری روستایی تنها مسئله اقتصادی نبوده، بلکه این علاقه، پاسخی به خستگی انسان از زندگی شهری و جهان دیجیتال است. بسیاری از مردم امروز به دنبال تجربه‌ای متفاوت از زندگی روزمره هستند؛ تجربه‌ای که در آن بتوانند با طبیعت، فرهنگ بومی و شیوه زندگی روستایی ارتباط برقرار کنند. سازمان جهانی گردشگری نیز با همین نگاه، از سه سال پیش برنامه «بهترین روستاهای گردشگری» را آغاز کرده است.»

او معتقد است حتی اگر روستایی به فهرست جهانی هم راه پیدا نکند، فرآیند آماده‌سازی پرونده می‌تواند به احیای فرهنگ، حفاظت از طبیعت و تقویت اقتصاد محلی کمک کند: «برای ارزیابی پرونده‌های ارسالی، شاخص محیط‌زیستی، حفاظت از منابع طبیعی، کاهش مصرف پلاستیک، مدیریت پسماند، حفاظت از تالاب‌ها و پارک‌های ملی، درختکاری و دیگر اقدامات عملی برای حفاظت از طبیعت بررسی می‌شوند. در کنار این موارد، زیرساخت‌هایی مانند راه دسترسی، حمل‌ونقل، آب و فاضلاب، دسترس‌پذیری، بهداشت و ایمنی نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. اما از نظر من، مهم‌ترین شاخص، حکمرانی و برنامه‌ریزی است؛ اینکه روستا برنامه‌ای مشخص برای آینده گردشگری خود داشته باشد و مردم نیز در تصمیم‌گیری‌ها نقش واقعی ایفا کنند.»

فاضلی با اشاره به گسترش اقامتگاه‌های بوم‌گردی از سال ۱۳۹۴ می‌گوید: «این روند علاوه بر ایجاد فرصت‌های اقتصادی، به کاهش مهاجرت از روستاها و افزایش استقلال مالی ساکنان کمک کرده است. البته سازمان جهانی گردشگری بر گردشگری پایدار تأکید دارد، نه گردشگری انبوه. توسعه بدون برنامه، همان اندازه که فرصت ایجاد می‌کند، می‌تواند به بافت اجتماعی و طبیعت روستا آسیب بزند.»
او می‌گوید در ارزیابی پرونده‌ها، زیبایی طبیعی فقط یکی از معیارهاست و سهم تعیین‌کننده را شاخص‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دارند: «نخستین معیار، حفظ و ارتقای میراث فرهنگی ملموس و ناملموس است. البته صرف وجود یک آیین یا بنای تاریخی کافی نیست؛ مهم این است که مردم روستا چگونه در احیا و زنده نگه داشتن این میراث نقش داشته باشند. شاخص دوم، مشارکت اجتماعی است؛ یعنی جایگاه زنان، جوانان، افراد دارای معلولیت و دیگر گروه‌های اجتماعی به‌دقت بررسی می‌شود تا مشخص شود منافع گردشگری تا چه اندازه میان جامعه محلی توزیع شده است. در بخش اقتصادی نیز نحوه توزیع درآمدها، استفاده از ظرفیت‌های بومی، شیوه پرداخت تسهیلات و سهم واقعی مردم روستا از منافع گردشگری اهمیت دارد.»

برای توضیح این شاخص‌ها، فاضلی به تجربه برخی روستاهای ایران اشاره می‌کند: «در روستای قلعه‌بالا، آیین قدیمی «تال و مهتاب» که در آستانه فراموشی بود، با همراهی بزرگان و مشارکت مردم دوباره احیا شد. این آیین امروز علاوه بر حفظ یک سنت محلی، به تولید عروسک و محصولات بومی و رونق اقتصاد روستا نیز کمک می‌کند.»

او نمونه دیگری را در روستاهای حاشیه پارک ملی توران می‌بیند: «در این منطقه که پلنگ ایرانی همواره تهدیدی برای دام‌های روستاییان محسوب می‌شد، بخشی از ساکنان زمین‌های خود را برای حفاظت از زیستگاه این گونه ارزشمند در اختیار طرح‌های حفاظتی قرار دادند و در مقابل، به سمت فعالیت‌هایی مانند اکوتوریسم، پرنده‌نگری و راه‌اندازی اقامتگاه‌های بوم‌گردی رفتند. در برخی از این مناطق حتی شکارچیان سابق، امروز به راهنمایان طبیعت‌گردی تبدیل شده‌اند.»

فاضلی درباره شیوه ارزیابی پرونده‌ها نیز می‌گوید: «تصور عمومی درباره حضور تیم‌های رسمی بازرسی همیشه درست نیست. بخشی از راستی‌آزمایی‌ها از طریق بررسی محتوای منتشرشده، بازخورد گردشگران یا حتی بازدیدهای غیررسمی انجام می‌شود؛ بنابراین روایت و مستنداتی که روستاها ارائه می‌کنند باید با واقعیت منطبق باشد.»

او با اشاره به ارسال پرونده پنج روستای ایران در نوزدهم خرداد به مقر سازمان جهانی گردشگری در اسپانیا، می‌گوید: «نتایج این دوره احتمالاً اواخر مهرماه اعلام می‌شود. با این حال، من معتقدم که ارزش این رقابت فقط به راه یافتن یا نیافتن به فهرست جهانی نیست. همین فرآیند باعث شده روستاها برای احیای آیین‌های محلی، حفاظت از طبیعت، جلب مشارکت مردم و تدوین برنامه‌های توسعه، همکاری بیشتری با یکدیگر داشته باشند. حتی اگر همه روستاها ثبت جهانی نشوند، این تلاش، دستاوردی مهم برای توسعه پایدار روستایی است.»

جهانی شدن مسئولیت دارد

کندوان، بدون نسخه دولتــــــی

موئیل؛ جایی که آب می‌جوشد و کوچ ادامه دارد

ایستگاه انتخــــــــــــاب

آزمون مانـــــــــــــدگاری