صدف سرداری

اقتصاد فرهنگ و هنر در ایران، همچنان به‌جای رشد و پایداری، گرفتار چرخه هزینه‌های کوتاه‌مدت و گذرا است. چاره‌اش هم سرمایه‌گذاری‌های هوشمند و مستمر است تا بتواند به موتور پویای توسعه فرهنگی و اقتصادی تبدیل شود. «حسین انتظامی»، معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت فرهنگ و ارشاد، روز جمعه (۲۸ شهریور) در رویداد ملی سرمایه‌گذاری برای تولید بازی‌های رایانه‌ای حوزه مقاومت که در اتاق بازرگانی اصفهان برگزار شد، بر اهمیت این نگاه تأکید کرد و گفت: «بازی می‌سازیم، فیلم می‌سازیم، کتاب منتشر می‌کنیم و توضیح می‌دهیم، اما چه زمانی اقتصاد فرهنگ و هنر به وضعیت پایدار می‌رسد و حیات طبیعی خود را تجربه می‌کند؟» اما اقتصاد پایدار در حوزه فرهنگ و هنر دقیقاً به چه معناست و عوامل دخیل در آن چیست؟

کمتر کسی است که نام «باغچه‌بان»‌ها را نشنیده باشد. «جبار باغچه‌بان» بنیانگذار اولین مدرسه ناشنوایان در ایران بود. «پروانه»، «ثمین» و «ثمینه» فرزندان دیگر او بودند که ثمین پس از سال‌ها فعالیت در حوزه موسیقی در سال ۸۶ در استانبول درگذشت و ماندند «پروانه» و «ثمینه» که همچنان به فعالیت‌های فرهنگی ادامه می‌دادند. تا روز بیست‌وششم شهریور که «نوش‌آفرین انصاری»، دبیر شورای کتاب کودک اعلام کرد «ثمینه» که میراث‌دار و ادامه‌دهنده راه پدرش بود و حتی لقب «مادر ناشنوایان ایران» را داشت، از دنیا رفت.

همه افشاگری‌ها قهرمانانه نیستند. افشاگری، زمانی که در مسیر حقیقت و عدالت باشد، از شریف‌ترین کارکردهای رسانه است؛ اما همه آنچه به‌نام افشاگری در فضای مجازی منتشر می‌شود، الزاماً در خدمت حقیقت نیست. در بسیاری از موارد، با پدیده‌ای به‌نام «باج‌نیوز» روبه‌رو هستیم؛ جریانی که با ترکیب اطلاعات واقعی و دروغین، به‌جای روشنگری، به‌دنبال باج‌خواهی از چهره‌ها، مدیران یا نهادهاست که حقیقت را قربانی منافع خود می‌کند. به همین منظور، اولین جشنواره کاریکاتوری با نام «باج‌نیوزها» امسال برگزار شد و ۶۷ هنرمند کاریکاتوریست از سراسر ایران در این جشنواره شرکت کردند. در اختتامیه این جشنواره در ۲۴ شهریورماه در سالن استاد شهناز خانه هنرمندان ایران، سخنرانان از باج‌نیوزها و عوامل شکل‌گیری آن گفتند و در پایان، جوایز نفرات برگزیده و شایستگان تقدیر اهدا شد.

حاشیه‌های اجرای «همایون شجریان» در میدان «آزادی»

با وجود هجوم بی‌وقفه شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی که دنیای اطلاعات را در لحظه در دسترس قرار داده‌اند، هنوز هم روزنامه‌ها در گوشه‌وکنار جهان، به‌عنوان رسانه‌های مرجع و صدای واقعی مردم باقی مانده‌اند. مثل روستای ساحلی سوناتالای غربی در بنگلادش، جایی که روزنامه‌ای دست‌نویس به‌نام «اندارمانیک» به سردبیری «حسن»، کارگر روزمزد و خیاط محلی، منتشر می‌شود. این روزنامه با وجود سختی‌ها و کمبود امکانات دیجیتال، داستان‌های واقعی مردم محروم و مبارزه‌شان با بحران‌های اقلیمی را با قلمی صمیمی و دست‌نویس روایت می‌کند و امید را به جامعه‌ای فراموش‌شده می‌آورد. این گزارش روایتی است از یک روز این روزنامه که «الجزیره» آن را منتشر کرده است.

«شهرداری کف جوی‌ها را سنگ کرد و به درخت‌ها آب نرسید»، «موش‌ها به درختان آسیب زدند و درخت‌ها از بین رفت»، «خشک شده‌اند، می‌شکنند، از ترس افتادنشان قطع می‌کنند». اینها حدس‌های مغازه‌دارن خیابان فلسطین جنوبی تهران درباره قطع ادامه‌دار درختان است. آنها هر روز شاهد کمتر شدن درختان و بیشتر شدن گودال‌های عمیق داخل جوی‌ها هستند، اما هیچ‌کس نمی‌داند این اتفاق دقیقاً چه دلیلی دارد. هرچند که روابط‌عمومی شهرداری منطقه ۱۱ تهران در چهاردهم تیرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد این اقدام به‌دلیل «درخواست‌های مردمی» برای «پاکسازی درختان آفت‌زده» در حال انجام است، اما یک کارشناس محیط‌زیست به «پیام ما» می‌گوید این یک ادعای مطرح‌شده از سوی شهرداری است و باید گزارش مکتوب درباره آزمایش‌های انجام‌شده منتشر شود، نه اینکه صرفاً به یک ادعای شفاهی بسنده کنند.

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را نمی‌توان فقط یک تغییر قدرت سیاسی دانست؛ بلکه بازتابی پیچیده از نقش‌ها و کنش‌های پنهان و آشکار زنان در دل تحولات تاریخی ایران بود. در این دوره زنان در دو جبهه متفاوت حضور داشتند؛ آنانی که یکی با قدرت‌های پشت‌پرده کودتا هم‌سو شدند و دیگری در صفوف جنبش ملی‌شدن نفت، برای آزادی و برابری مبارزه کردند. هرچند که پس از جنبش مشروطه و حضور مهم زنان در پشت صحنه‌های سیاسی، این نقش به محاق رفت و کودتای ۲۸ مرداد تأثیر منفی بر راه دستیابی به حقوق بنیادینشان گذاشت. «سیمین کاظمی»، جامعه‌شناس، در گفت‌وگو با «پیام ما» ابعاد کمتردیده‌شده را بازخوانی می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه این نقش‌ها بر تجربه سیاسی و اجتماعی زنان در دهه‌های بعد تأثیر گذاشته است. امروزه نیز، با وجود میل روبه‌رشد زنان به حضور فعال در جامعه و عرصه‌های سیاسی، موانع ساختاری و دیدگاه‌های محافظه‌کارانه نظام سیاسی، مسیر دستیابی به برابری واقعی را دشوار کرده است؛ همان‌طورکه کاظمی می‌گوید: «هنوز به مؤلفه‌های مهمتر برابری جنسیتی نرسیده‌ایم.»

درباره نقش ملکه اعتضادی در کودتای ۲۸ مرداد

کافه‌های شهرهای مختلف در روزهای پرتنش جنگ دوازده‌روزه، پناهگاه‌هایی شدند برای آدم‌هایی که زیر صدای پدافند و اخبار آشفته، دنبال جایی برای گفت‌وگو بودند. در آن روزها، درهای معدودی از کافه‌ها در تهران و شهرهای دیگر باز ماند تا بیشتر از یک کسب‌وکار، نقش تکیه‌گاه‌های روحی را بازی کنند و نقطه‌هایی برای اتصال دوباره آدم‌ها و جایی برای همدلی شوند. در همین روزها بود که جمعی از هنرمندان به پیشنهاد «جمشید بایرامی»، عکاس، در میدان «شعاع» تهران جمع‌ می‌شدند و نام گعده‌ خود را گذاشتند «کافه جمشید»؛ جایی بی‌سقف و ساده، با یک فلاسک چای و زیلو، که در آن می‌شد برای لحظاتی صداها را نشنید و استرس را به تأخیر انداخت. انگار حرف‌زدن کنار یکدیگر در کافه‌ها یا آن شبه‌کافه زیر درختان میدان شعاع بهانه‌ای شده بود برای زنده‌ماندن و عبور از آن لحظات.

وقتی هنر قرار است روایتگر هویت یک شهر باشد، چگونه می‌تواند به موضوعی جنجالی و دردسرساز تبدیل شود؟ در روزهای اخیر تصاویری از مجسمه‌هایی بدقواره در امکان شهرهای مختلف به‌خصوص رشت منتشر شده که بحث و نقدهای زیادی را برانگیخته و سوال‌های جدی درباره نحوه طراحی و اجرای این پروژه‌ها مطرح کرده‌اند. پس از سیل نقدهای مختلف، گفته شد که این مجسمه‌ها کار کودکان اوتیسم است که در فضای شهری نصب شده اما انجمن اوتیسم طی بیانیه‌ای اعلام کرد اجرای ناشیانه چنین پروژه‌هایی، نه‌تنها کمکی به پذیرش اجتماعی افراد دارای اوتیسم نمی‌کند، بلکه آنان را در معرض استهزا و آسیب‌های روحی و روانی بیشتری قرار می‌دهد. البته که برخی از شهرسازان هم معتقدند این مجسمه‌ها کار کودکان اوتیسم نمی‌تواند باشد و تنها یک بهانه برای توجیه است.

۱۲۰ سال از روز امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه می‌گذرد؛ جنبشی که نقطه عطفی در ورود مدرنیسم به ایران بود و زنان هم نقش اثرگذاری در آن داشتند. آنان نخستین تلاش‌ها را برای برداشتن موانع حضور زنان در جامعه انجام دادند. زنانی که پرده‌نشین بودند و حتی اجازه تحصیل به آنها داده نمی‌شد. در منابع تاریخی آمده در یکی از مبارزات زمان مشروطه در تبریز، مبارزی مورد هدف واقع شده بود که اجازه درمان نمی‌داد. این گزارش را به ستارخان دادند. ستارخان از مبارز پیگیر شد و می‌گویند در گفت‌وگویی که در خلوت داشتند ستارخان می‌فهمد که این مبارز زن است و در پوشش مردانه تفنگ به دست گرفته و به میدان آمده. گزارش‌های جسته‌وگریخته دیگری هم نشان می‌دهد که زنان در بسیاری پشت‌صحنه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حضور یافتند و با تشکیل انجمن‌ها، حمایت از اعتصاب‌ها و برپایی مدارس دخترانه، پیش‌گام شدند. اگرچه نام برخی از این زنان پیشرو در تاریخ ثبت شده، اما بسیاری دیگر گمنام باقی‌مانده‌اند؛ زنانی که در سایه‌ها با جسارت، پیگیر حقوق و آزادی‌های خود بودند و به گفته «فرزانه ابراهیم‌زاده»، پژوهشگر تاریخ جنبشی که آغاز کردند، تا امروز ادامه دارد.

جای خالی مهاجران