ستاره حجتی

با شتاب گرفتن اجرای طرح‌های انتقال آب مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی مجوزهای محیط‌زیستی این طرح‌ها را زیر سؤال برده و اعلام کرده است در مورد بهره‌برداری از فاز دو و سه خلیج‌فارس مجوزی صادر نشده و مطالعات ارزیابی محیط‌زیستی ارائه شده برای توسعه تأسیسات شیرین‌سازی نیز از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیستی ناقص برآورد شده است. همچنین این گزارش می‌گوید در سامانه پارسیان - فارس - اصفهان، تأسیسات شیرین‌سازی و قسمتی از مسیر انتقال (از ساحل پارسیان استان هرمزگان تا پاقلات استان فارس) دارای مجوز محیط‌زیستی بوده، اما ادامه مسیر خط انتقال فاقد مجوز است. سامانه سیریک - اصفهان، فاقد مجوز محیط‌زیستی برای تأسیسات شیرین‌سازی و خط انتقال بوده و مطالعات ارزیابی محیط زیستی ارائه شده برای قسمتی از مسیر انتقال (از ساحل سیریک تا نقطه انشعاب اصفهان) نیز از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست ناقص برآورد شده است. باوجود این موضوع سازمان حفاظت محیط‌زیست، دفتر آب‌وخاک و دفتر ارزیابی تاکنون هیچ صحبتی در مورد طرح‌های انتقال آب انجام نداده و در سکوت این سازمان این طرح‌ها در حال انجام است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس هم در هیچ بخشی عنوان نمی‌کند که مجوزهای اجرای این طرح‌ها از سوی چه دستگاه یا نهادی صادر شده است.

خشکسالی یک بار دیگر تابستان گلستان را در خشک و بی‌آب کرد. در حال حاضر به‌طور میانگین بین ۱۰ تا ۱۲ ساعت آب شهرهای استان گلستان قطع است و آبرسانی در ۱۰۰ روستای مرزی این استان با تانکر و ناوگان سیار انجام می‌شود. از این تعداد ۴۰ روستای این استان فاقد شبکه آبرسانی هستند. اما شرکت آبفا می‌گوید به این روستاها که حتی در شبکه آب هم قرار ندارند، آبرسانی سیار ارائه می‌کند. مسئولان این استان، تکمیل نشدن سد «نرماب» در بخش «چهل‌چای» را دلیل مشکلات مزمن آب به ویژه در شرق معرفی می‌کنند. در حالی که کاهش بیش از ۴۰ درصدی بارندگی استان، احتمالا این سد را هم به وضعیت سایر سدهای کشور – خشکی – دچار می‌کرد. این استان در حال حاضر بیش از یک هزار و ۲۰۰ لیتر برثانیه کسری آب دارد.

انتقال آب از سد طالقان با ایجاد یک خط لوله جدید، از سوی دولت به‌عنوان راه نجات تهران در ماه‌های سخت تابستان معرفی می‌شود. طرحی که به‌نظر می‌رسد حمایت همه‌جانبه دستگاه‌های مختلف حتی شخص رئیس‌جمهوری را داراست. بااین‌حال، کارشناسان بخش آب می‌گویند این طرح نه‌تنها شفاف نیست بلکه برآوردها نشان می‌دهد درصورت انتقال این آب، که بخش قابل‌توجهی از آن به بخش کشاورزی در دو استان قزوین و گیلان اختصاص دارد، احتمالاً علاوه‌بر مشکلات محیط‌زیستی در مبدأ، مشکلات اجتماعی و اقتصادی هم ایجاد می‌شود. درِ دولت اما گویی همواره بر یک پاشنه می‎‌چرخد. طرح همه مجوزهای قانونی را دارد، اما این به‌معنای اجرای کارشناسی آن نیست. مجریان و منتقدان این طرح در گفت‌وگو با «پیام‌ ما» ایده‌های خود را عنوان کرده‌اند. سؤال اصلی این است: انتقال آب طالقان، کمک به حل بحران آب است یا ایجاد مشکلات بیشتر؟

وزیر نیرو روز دوشنبه در حاشیه برنامه افتتاح «طرح‌های آب و برق غرب و جنوب‌غرب تهران» به سؤالات روزنامه «پیام‌ ما» پاسخ گفت. «عباس علی‌آبادی» در واکنش به این موضوع که تشدید اعمال خاموشی در شهرهای مختلف ایران و افزایش ساعت قطع برق از یک نوبت دوساعته به دو نوبت (مجموعاً چهار ساعت) نارضایتی مردم را افزایش داده است، این موضوع را کاملاً رد کرد. علی‌آبادی در پاسخ به «پیام ما» گفت: «بسیاری از این موارد ناشی از حادثه است نه اعمال خاموشی. برنامه وزارت نیرو ایجاد محدودیت در دسترسی به برق برای یک نوبت دوساعته است، نه چهار ساعت. تلاش می‌کنیم این محدودیت هم در شب اتفاق نیفتد تا تحمل آن برای‌ مردم راحت‌تر باشد. شهروندان هر موردی غیر از این برنامه را گزارش کنند.» گفته‌های وزیر نیرو درحالی‌است که در جدول زمان‌بندی ارائه‌شده در اپلیکیشن «برق من»، به‌جز پایتخت، زمان قطع مناطق در بسیاری شهرهای کشور، از جمله اسلامشهر در مجاورت پایتخت، اصفهان، شهرهای استان‌های خراسان‌رضوی، گلستان، خوزستان و بسیاری مناطق دیگر به‌شکل رسمی دو بار در روز اعلام شده است. همچنین، بسیاری از شهروندان با قطع برق، امکان دسترسی به آب را هم از دست می‌دهند.

برای سبز‎‌وار کار از اعمال دو ساعت خاموشی در روز گذشته است. قطع دونوبته برق در این شهر، همراه با قطع آب –که شرکت آبفا آن را افت فشار اعلام کرده‌ است– صدای اعتراض شهروندان این شهر در خراسان‌رضوی را بلند کرده است. حالا کسبه در بازار می‌گویند از این خاموشی‌ها، زیان قابل‌توجهی دیده‌اند و مردم نیز می‌گویند بی‌برقیِ همراه با بی‌آبی، در گرمترین روزهای سال، زندگی را بسیار دشوار کرده است. اعمال محدودیت گسترده در زمینه آب و برق در این شهرستان درحالی‌است که شهروندان در قیاس با مرکز استان، تصویری از تبعیض احساس می‌کنند و می‌پرسند چرا باید فقط به سبزوار این حجم از محدودیت در دسترسی به آب و برق اعمال شود. حالا بعد از حضور شهروندان گلایه‌مند در جلوی فرمانداری برای دو شب متوالی، فرماندار می‌گوید مسئله در سطوح استانی و کشوری در حال پیگیری است. اما شرکت توزیع برق بدون توجه به اعتراض‌ها و بدون پاسخ همچنان خاموشی اعمال می‌کند.

۴۸ ساعت از هشدارهای تند و بیم‌های «بنفشه زهرایی» دبیر کارگروه سازگاری با کم‌آبی در مورد رخ‌دادن وضعیت «آخرالزمانی» آب در تهران و از امیدواری‌های دولت مبنی‌بر اینکه شرایط آن‌گونه‌که توصیف می‌شود، نیست و هنوز تهران تا مرحله جیره‌بندی و فروش آب بسته‌بندی فاصله دارد، نگذشته است و دولت هنوز خیال شهروندان را از «عدم وقوع خشکی صد درصدی تهران» راحت نکرده که تصویری از آب‌های بسته‌بندی در نایلون در فضای مجازی همراه با خبری از توزیع این نایلون‌ها در زمان قطع آب، منتشر شد. شرکت آبفای کشور و استان تهران بلافاصله آن را تکذیب کردند و سخنگوی صنعت آب هم اعلام کرد خبری از جیره‌بندی نیست. اما حقیقت ماجرا چه بود؟

در تهران بیش از سه هزار فضای سبز وجود دارد که شهرداری برای آبیاری آنان از ۷۰۰ حلقه چاه در اختیار استفاده می‌کند. این اعداد را «عیسی بزرگ‌زاده»، سخنگوی صنعت آب کشور، در نشست خبری ۳۰ تیر اعلام کرده است. براساس آمار ارائه‌شده از سوی بزرگ‌زاده، ۵۵ حلقه از این چاه‌ها کیفیت آب شرب دارند، اما هیچ‌یک در اختیار وزارت نیرو قرار نگرفته‌اند. طبق قانون هوای پاک، باید برای آبیاری فضای سبز از پساب استفاده شود و شهرداری تهران سه تفاهم‌نامه با اداره‌کل آب‌وفاضلاب تهران برای تأمین آب از پساب منعقد کرده که هیچ‌کدام اجرایی نشده است. سخنگوی صنعت آب می‌گوید وزارت نیرو آمادگی کامل دارد که به‌فوریت پساب را در اختیار فضای سبز قرار دهد: «این چاه‌ها باید به وزارت نیرو بازگردانده شوند. چاه‌های با کیفیت شرب نیز باید وارد چرخه تصفیه و توزیع شوند، تا از افت بیلان آب زیرزمینی جلوگیری شود.» طبق همین آمار ظرفیت چاه‌های فعال شهرداری تهران، حدود ۱۶۰ میلیون مترمکعب در سال است. عددی کلیدی که باید برای مدیریت مصرف و جلوگیری از فرونشست زمین هدایت شود، نه آبیاری پارک و بوستان.

گزارش‌های مردمی رسیده به «پیام‌ما» و سایر رسانه‌ها نشان می‌دهد پایتخت‌نشینان و البته شهرک‌های حومه تهران، هفته گذشته با قطع طولانی آب روبه‌رو بوده‌اند. موضوعی که بلافاصله از سوی شرکت آب‌وفاضلاب تکذیب و اعلام شد که فقط «افت فشار» به شبکه اعمال شده است. با وجود این تکذیب‌ها اما یک روز قبل مدیرعامل آب‌وفاضلاب تهران، اعلام کرده است مردم باید به فکر خرید «تانکر» و «مخزن آب» باشند. خبری که روایت از خبری دیگر دارد: «اوضاع دسترسی به آب در تهران وخیم‌تر خواهد شد.» حالا این خیابان سعدی تهران است که به مشتری‌هایش اضافه شده است و فروشندگان پمپ، تانکر و ادوات مربوط به آنها در این خیابان فروش بیشتری دارند. خیلی دورتر از خیابان سعدی، در گوشه‌وکنار کشور، تبلیغات گسترده در مورد کمبود آب، سودای انتقال‌ آب دریا و بین‌حوضه‌ای را افزایش داده است. «سیاست‌های دولت می‌تواند تحت‌تأثیر این اقتصاد سیاسی آب قرار بگیرد.» این را «سعید سلیمانی‌ها»، کارشناس آب از «اندیشکده تدبیر آب»، می‌گوید و هشدار می‌دهد: «همین سیاست‌ها می‌تواند درنهایت منجر به طبقاتی شدن آب و برق شود.»

در پی واژگونی یک دستگاه اتوبوس مسافربری در محور فیروزآباد به کوار در استان فارس، تا زمان تنظیم این گزارش (عصر شنبه ۲۷ تیر) ۲۱ نفر جان خود را از دست داده و ۲۵ نفر دیگر مصدوم شده‌اند. امدادگران هلال‌احمر و اورژانس در محل حادثه حضور دارند و عملیات امدادرسانی همچنان ادامه دارد. دلایل این فاجعه مرگبار هنوز اعلام نشده، اما استاندار دستور پیگیری فوری صادر کرده است. این حادثه فقط به فاصله شش ماه از حادثه واژگونی اتوبوس کرمان اتفاق افتاده است.

براساس آخرین آمار و طبق تابلوی منابع و مصارف دولت از حوضه زاینده‌رود معادل یک‌هزار و ۹۷۶ میلیون مترمکعب برداشت می‌کند. وزارت نیرو اعلام کرده است با هدف تأمین آب صنایع در این حوضه آبریز، حفظ محیط‌زیست استان، احیای زاینده‌رود و گاوخونی و جلوگیری از فرونشست بیشتر زمین، با انتقال آب دریای عمان در فاز نخست امکان انتقال ۷۰ میلیون مترمکعب آب را فراهم کرده است؛ عددی کمتر از «یک‌سی‌ام» برداشت فعلی. کارشناسان هشدار می‌دهند که نه‌تنها این حجم آبی نمک‌زدایی شده -که اتفاقاً بسیار گران هم استحصال می‌شود- کمکی به محیط‌زیست و زاینده‌رود نخواهد کرد، بلکه ممکن است با گسترش بیشتر صنایع و جمعیت‌پذیری به‌واسطه اشتغال، مشکلات محیط‌زیست نیز تشدید شود. کارشناسان بخش آب، فقط کاهش برداشت قابل‌توجه از این حوضه را علاج می‌دانند. آنان معتقدند همین ۷۰ میلیون مترمکعب آب، در بخش کشاورزی جایگزین خواهد شد، نه حقابه محیط‌زیستی.

«رأی به اجرای پروژه ماندگان توسط هیئت دولت فاقد مبنای قانونی است و ضروری است موضوع از طریق رئیس‌جمهور پیگیری شود.» این بخشی از متن نامه نمایندگان مجلس شورای اسلامی به رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در مورد سد ماندگان است؛ سدی که به‌گفته کارشناسان اثرات تخریبی گسترده‌ای به‌همراه دارد، اما سازمان حفاظت محیط‌زیست و معاونت انسانی این سازمان به‌طور کامل در مورد آن سکوت می‌کند. بااین‌حال، مکاتبه‌ای از این معاونت وجود دارد که براساس آن، ظن موافقت سازمان با اجرای آن را بیشتر می‌کند: مکاتبه‌ای که از تشکیل جلسه با حضور مجری به‌منظور دریافت طرح اصلاحی خبر می‌دهد. سد ماندگان در صورت اجرا، اثرات محیط‌زیستی گسترده‌ای بر منطقه حفاظت‌شده دنا دارد. نامه نمایندگان مجلس شورای اسلامی همچنین می‌گوید که سازمان حفاظت محیط‌زیست از اعلام فقدان مجوز محیط‌زیستی برای این طرح به سازمان برنامه‌وبودجه و هیئت مولدسازی استنکاف کرده است.

از نظر حجم مخازن سد امیر امیرکبیر ۵۸ درصد، لار ۳۴ درصد و طالقان ۳۲ درصد، ترکیب سدهای لتیان و ماملو هم ۴۷ درصد نسبت به سال قبل عقب است و این نشان می‌دهد سال آبی بسیار سختی را داریم. اینها اعدادی است که روز گذشته سخنگوی صنعت آب کشور اعلام کرده است. هم‌زمان وزیر نیرو نیز هشدار داده است شرایط آبی تهران و البرز وخیم است و برای جبران کم‌آبی نیز زمان اندکی باقی مانده است. مدیران آبی کشور می‌گویند نیاز به افزایش میزان صرفه‌جویی در مصرف آب وجود دارد، وگرنه روزهای دشوارتری از راه خواهد رسید.