ستاره حجتی

سال آبی (۱۴۰۳-۱۴۰۴) با حداقل ذخیره برفی، کاهش ۴۰ درصدی بارش در سراسر کشور و اتمام موجودی آب ذخیره در مخازن حدود ۱۰ سد مهم، به پایان رسید؛ سالی که عنوان پنجمین سال خشک کشور را از آن خود کرد. به‌نظر می‌رسد سال آبی جدید هم چندان پرباران از راه نمی‌رسد و پاییزی گرم و کم‌بارش را تجربه خواهیم کرد، اما زمستان نویدبخش روزهای بهتری خواهد بود؛ گرچه عقب‌ماندگی‌های آبی کشور طی پنج سال خشک به میزانی رسیده است که لااقل در کوتاه‌مدت چندان قابل‌جبران نخواهد بود.

یکی از اصلی‌ترین موضوعاتی که تولید به‌ویژه تولید و صادرات بخش کشاورزی در کشور را در پی تشدید بحران ناترازی‌های آب و برق و گاز به چالش کشیده است، موضوع خروج آب پنهان یا مجازی از کشور به‌واسطه محصول تولیدی است. این‌بار اما موضوع دیگری به میان آمده که کمتر مورد توجه بوده است: گاز پنهان یا همان گاز مصرف‌شده برای تولید هر محصول. مدیر انرژی و کربن شرکت ملی گاز کشور می‌گوید به‌واسطه محصولات گلخانه‌ای گاز به‌صورت گاز مجازی از کشور خارج می‌شود و میزان این گاز، در محاسبه مصارف منابع تولید لحاظ نمی‌شود. همچنین، او به قیمت پایین این گاز که به نازل‌ترین قیمت ممکن در اختیار تولیدکننده قرار می‌گیرد نیز اشاره و از بخش چالش‌برانگیز دیگری صحبت می‌کند: یارانه‌های عظیم پنهان، گاز مصرفی خانگی ۲۰۰ تومان، صنایع حدود ۸ تا ۹ هزار تومان و گاز تحویلی به پتروشیمی‌ها تنها ۵۰۰ تومان قیمت‌گذاری می‌شود. این، یارانه پنهان عظیمی است که باید مدیریت شود. همچنین، اگر میزان هدررفت انرژی را به گاز طبیعی تبدیل کنیم، معادل روزانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز خواهد بود، این رقم معادل تولید ۸ فاز از میدان گازی پارس جنوبی است که باید تا پایان برنامه هفتم به چرخه مصرف بازگردد.

«۲۳ هزار آبادی با حدود ۸۰۰ هزار نفر جمعیت»، این عددی است که معاون امور دهیاری‌های سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور در مورد روستاهای فاقد «کد روستایی» به «پیام‌ ما» اعلام می‌کند و می‌گوید امکان تجمیع این روستاها یا تعیین‌تکلیف همه آنها به‌دلیل محدودیت‌های قانونی وجود ندارد. بااین‌حال، او محرومیت در این مناطق را که بسیاری جزو مناطق مرزی هستند، می‌پذیرد و می‌گوید قرار است دانشگاه تهران در مورد بهبود شرایط اقتصادی این روستاها مطالعه‌ای انجام دهد. ساکنان این مناطق با وجود اینکه شهروند رسمی کشور هستند، فقط به‌دلیل نداشتن یک شماره چندرقمی، حتی امکان واریز اعتباری برای رسیدن به حیاتی‌ترین نیازهای روستا هم برایشان وجود ندارد.

تکلیف طالبان با زنان روشن است: حتی اگر مرده باشی، حتی اگر خروارها خاک و گِل روی سرت ریخته باشد، حتی اگر باران ببارد و معلوم نباشد جنازه‌ات هم چه سرنوشتی پیدا می‌کند، کسی تو را، احتمال زنده‌ماندنت و جنازه‌ات را در نظر نمی‌گیرد، چون امدادگر زنی نیست تا تو را بیرون بیاورد. مجروح و زخم‌‌خورده باشی هم کسی به دادت نمی‌رسد؛ چون طبیب و پرستار زن در کار نیست و قانون و شرع در افغانستان برای همه این موارد تکالیف روشنی دارد. در ولایات زلزله‌زده «ننگرهار» و «کنر» نبود امدادگر یا نیروی پزشکی زن باعث شده است تعداد زیادی زن (که آمار دقیقشان معلوم نیست)، همچنان زیر آوار نزدیک به صد درصدی روستاها باقی بمانند. اگر پدر، پسر یا برادری از خانواده زنده مانده باشد، برای بیرون کشیدنشان تلاش می‌کند و اگر نه، سرنوشتشان معلوم نیست. روایت پزشکان و فعالان اجتماعی افغانستان در گفت‌وگو با «پیام‌ما» با گذشت شش روز از زلزله مهیب شرق این کشور می‌گوید که نه‌فقط زنان بلکه کودکان و مردان نیز در کمبود آب، غذا، دارو، ادوات بهداشتی و حتی چادری برای اسکان، روزهای بغرنجی را می‌گذرانند. سازمان‌های بین‌المللی در مورد احتمال شیوع بیماری و سوءتغدیه در این مناطق هشدار می‌دهند، طالبان اما تصاویر و خبرهای امدادرسانی مطلوب خود را منتشر می‌کند.

به‌نظر می‌رسد پس از سخنرانی رهبری و توصیه به عموم نهادها در مورد حمایت از رئیس‌جمهوری و کابینه‌اش، مجلس شورای اسلامی که پس از اوج‌گیری ناترازی‌ آب و برق در تابستان ۱۴۰۴، با جمع‌آوری حدود ۱۰۰ امضا از نمایندگان، قصد استیضاح وزیر نیرو را داشت کمی کوتاه آمد و به طرح سؤال از «عباس علی‌آبادی» بسنده کرد. اما به‌نظر نمی‌رسد مجلس و نمایندگانش از فشار سیاسی بر بخش آب و برق کوتاه آمده باشند، فشاری که برای سالیان، شبکه توزیع آب و برق کشور را به‌شکل فزاینده‌ای بزرگ کرد و مصرف آب به‌ویژه در بخش کشاورزی را به‌نفع حوزه‌های انتخابیه هر نماینده بالا برد. مجلس در تمام این سال‌ها سهم خودش از ناترازی را گردن نگرفته است. کمیسیون آب و کشاورزی مجلس از یک‌سو، سیاست‌های دولت در بخش کشاورزی را مورد انتقاد قرار می‌دهد و از جای خالی برنامه‌هایی مانند کشت «فراسرزمینی» صحبت می‌کند، فرونشست زمین را بحران می‌داند، اما از سوی دیگر، به‌دنبال برداشتن محدودیت از چاه‌های آب کشاورزی و توسعه شبکه‌های آبرسانی به‌نفع بالارفتن بازدهی و افزایش سطح زیرکشت است. جدالی که به‌نام آب و برق دنبال می‌شود، اما معلوم نیست نتیجه نهایی آن چیست؟

نخستین‌ بار که نام معاون اول رئیس‌جمهوری در تکمیل و مداخله برای تعجیل در اجرای سد ماندگان، سدی بر سرشاخه رودخانه «ماربر» اصفهان به گوش رسید، سخنگوی دولت اعلام کرد قصد مداخله‌ای در کار نبوده و موضوع فقط تأکید بر تسریع بررسی طرح است. حالا اما پای رئیس‌جمهوری هم به میان آمده است. رئیس‌ سازمان حفاظت محیط‌زیست هفته گذشته اعلام کرد طرحی که از ابتدا نیز مجوزهای محیط‌زیستی و مطالعه نداشته، با وجود مخالفت کارشناسی سازمان تکمیل شده است و امکان شکایت از وزارت نیرو را هم ندارد؛ چون رئیس‌جمهوری دستور داده دستگاه‌ها از هم شکایت نکنند. بنابراین، موضوع به معاونت غیرتخصصیِ حقوقی در دولت ارجاع داده شده است. هم‌زمان بیش از یک سال است که سازمان حفاظت محیط‌زیست هیچ اطلاعاتی در مورد تصمیمات پیرامون این سد ارائه نمی‌دهد و در تازه‌ترین پاسخ دولت در سامانه شفافیت به کنشگران اعلام شده است: «در اين مورد نيز تشخيص امر در صلاحيت معاونت‌های محترم تخصصی و با تأیيد اداره‌كل محترم حراست می‌باشد.» ماربر یکی از سرشاخه‌های اصلی کارون است و سد ماندگان در دل منطقه حفاظت‌شده قرار گرفته، نه مجوز دارد و نه مطالعاتی برای آن ارائه شده است. فعلان محیط‌زیست از پنهان‌کاری‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست ابزار نگرانی می‌کنند و می‌گویند حیات «ماربر» و «دنا» هر روز بیش‌ازپیش در خطر است.

با رسیدن آخرین ماه تابستان، کوچ پاییزه عشایر آغاز شده و حالا ایل‌به‌ایل و طایفه‌به‌طایفه براساس زمانبندی اعلامی از سوی دولت روانه قشلاق خواهند شد. با این‌همه تابستان خشک ۱۴۰۴ مشکل بزرگی پیش روی عشایر گذاشته است: کمبود علوفه. اهالی ایل می‌گویند دولت باید در تخصیص علوفه یارانه‌ای حمایت بیشتری داشته باشد، وگرنه عشایر ناگزیر از فروش دام‌های خود هستند. مسئله‌ای که درصورت فراگیری، تولید و توزیع گوشت قرمز در کشور را با مشکل روبه‌رو می‌کند. مسئولان امور عشایری در استان‌ها کمبود علوفه و آب برای احشام ایلات را تأیید می‌کنند، اما دولت هنوز برنامه‌ای برای تأمین این اقلام اعلام نکرده است.

برداشت بی‌رویه از چاه‌های آبی در منطقه ایوان استان ایلام، موسوم به چاه‌های سراب که آب مورد نیاز یک پالایشگاه را تأمین می‌کنند، رودخانه «کنگیر» را به خشکی کشانده است. اتفاقی که فعالان محیط‌زیست و اهالی منطقه می‌گویند گسترش پیدا خواهد کرد و با مصرف منابع آبی، تمام اکوسیستم منطقه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اهالی ایوان در کارزاری از رئیس‌جمهوری خواسته‌اند تا چاه‌های آب مذکور را پلمب کند و این منابع آبی را به طبیعت و مردم ایوان برگرداند و منابع آب شیرین را صرف صنعت نکند. نماینده ایوان می‌گوید قرار است این چاه‌ها تا شهریور پلمب شوند، اما اهالی می‌گوید به این تصمیم خوشبین نیستند.

«امیرعلی»، چهارساله. انگار باید این نام را پشت کاغذ نقاشی که از یک دفتر جدا شده و قرار است بر دیوار اتاقی آویز شود، نوشته‌ باشند. اما این نام حالا روی سنگ مزاری نوشته شده است: «امیرعلی فلاح»: آخرین شهید جنگ تحمیلی دوزاده‌روزه ایران و اسرائیل. امیرعلی و دوستانش در حاشیه روستای «رازباشی» بیرانشهر، وقتی بقایای مهمات را مانند یک اسباب‌بازی در روستا پیدا کرده و مشغول بازی بودند، در اثر انفجار جان داد. بازی، با احتمالاً عجیب‌ترین شیئی که در طول عمر کوتاهش دیده بود، آخرش مرگ بود.

ماهیان به گل نشسته‌اند، نه یک و ۱۰ و ۱۰۰، بلکه هزاران ماهی فقط طی زمانی کمتر از یک تابستان. تنها دریاچه طبیعی فصلی در استان زنجان که روزگاری یکی از جاذبه‌های دیدنی این استان بود، خشک شده است. حالا دریاچه «پری»‌ یا «خندقلو» تمام ماهیانش را به کام مرگ کشانده است. اهالی روستاهای حاشیه پری می‌گویند به قصد توسعه کشاورزی، آنقدر برداشت بی‌رویه در بالادست و حاشیه دریاچه احداث انجام شده است که دیگر آبی برای تأمین حقابه دریاچه باقی نمانده است، اما مسئولان محلی می‌گویند خشکسالی مزید بر علت است؛ باران نیامده و حتی اگر می‌خواستند هم آبی برای رساندن به پری وجود نداشت.

بعد از پنج سال خشکسالی فراگیر در کشور حالا دیگر همه می‌دانند و باور دارند که آب یکی از مهم‌ترین مسائل کشور بود که با مجموعه‌ای بی‌توجهی‌های مدیریتی، خلأهای قانونی و به‌ویژه مصرف بی‌رویه به اصلی‌ترین بحران کشور تبدیل شد؛ بحرانی که حتی پایتخت را در وضعیت قرمز قرار داده است. انتقادها به عملکرد همه دستگاه‌های دخیل در مدیریت منابع کشور یک‌به‌یک از سوی کارشناسان ارائه می‌شود و هر یک در ساحتی تلاش در ارائه راه‌حل برای رفع یا کاهش این چالش دارند. چالشی که «عیسی بزرگ‌زاده»، سخنگوی صنعت آب کشور به «پیام‌ما» می‌گوید بخش قابل‌توجهی از آن از طرف دولت پذیرفته می‌شود، اما آنچه باید بیشتر از همه مورد توجه قرار گیرد، خلأهای قانونی و اعتباری است که دست کارگزاران آب را برای اقدامات مطلوب بسته است. او همچنین تأکید می‌کند برنامه هفتم پیشرفت با همه کاستی‌ها، آخرین فرصت برای بهبود شرایط آبی و زیست‌بوم ایران است. فرصتی که اگر از دست برود، قابل‌ جبران نیست. او بخش کشاورزی را نیازمند اصلاحات گسترده می‌داند تا بتواند پایداری را به اکوسیستم آبی ایران برگرداند. بزرگ‌زاده می‌گوید نه مردم و نه دولت، نه مجلس و نه کارشناسان نباید از فرصت برنامه هفتم برای اصلاح امور کوتاه بیایند.

یک عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی اعلام کرده است که شهرداری‌های سه استان تهران، البرز و قزوین قرار است برنامه‌ای مشخص چاه‌های دارای کیفیت شرب خود را به وزارت نیرو تحویل‌دهند تا شرایط تنش آب شرب در تهران آبی کنترل شود. با‌این‌حال، «محمدرضا رضایی کوچی» هیچ اطلاعی از مذاکره وزارت نیرو و شهرداری تهران (مناطق ۲۲گانه) برای تحویل ۵۵ چاه آب دارای کیفیت شرب به وزارت نیرو نداده است. این درحالی‌است که قانون شهرداری تهران را مکلف به این اقدام و جایگزینی چاه‌های آب آبیاری فضای سبز با آب حاصل از پساب کرده است. آخرین خبرها از در جریان بودن مذاکرات میان شهرداری و وزارت نیرو حکایت می‌کند. مذاکره‌ای که در خشک‌ترین روزهای پایتخت بی‌نتیجه مانده است.