فاطمه باباخانی

«حتی حال‌وحوصله ندارم به موضوع محیط‌زیست فکر کنم.» این گفته علی رنجبران حفاظت‌گر درباره اوضاعش در این روزهاست. به خلاف مواقع دیگر که با شور درباره کارکردن، حفاظت‌کردن از یوز و پلنگ و... حرف می‌زد، حالا کلافه است و خسته! کلافگی او از آن‌سوی شهر می‌آید و طنینش به گوش من می‌رسد، در این‌سوی خط، در تحریریه روزنامه. روی کاغذ می‌نویسم «علی رنجبران: حتی حال‌وحوصله فکرکردن به این موضوع را هم ندارم.»

«مامان من خوبم،‌ نگران نباش،‌ ما همه خوبیم، تهرانیم و اتفاقی برای ما نیفتاده.» این پیام را بسیاری از مادرهای ایرانی در زمان جنگ با واسطه برای بچه‌هایشان فرستادند‌؛ بچه‌هایی که آن سوی دنیا دلشان مثل سیر و سرکه می‌جوشید که مبادا اتفاقی برای عزیزانشان در ایران افتاده باشد. این روزها اضطراب هست،‌ نگرانی هست،‌ اما همه کانال‌های ارتباطی بسته است. آنها که خارج از ایران هستند، با هر تماسی که می‌گیرند، انگار به مغاک پرتاب می‌شوند. مادرها‌، پدرها،‌ خواهرها‌، برادرها در دسترس نیستند که بگویند حالشان چطور است. همه خطوط ارتباطی از بین رفته،‌ آنها گیر افتاده‌اند در تاریکی مطلق!

بیگانگی با بدنی که آشنا بود، درد، افسردگی، به‌هم‌ریختگی عادت ماهانه، خونریزی‌های شدید و... مقوله‌هایی‌اند که بخشی از زنان در تهران و سایر شهرهایی که درگیر جنگ بودند، تجربه می‌کنند. این روزها بحث جنگ دوباره بالا گرفته، اما هنوز جامعه با استرس و اضطراب‌های جنگ قبل درگیر است، همچنان ‌که‌ بدن زنان. اخبار تلخ این روزهای ایران از اعتراضات و برخورد‌ها و فشارهای حاکم بر جامعه را هم به استرس‌های همیشگی اضافه کنیم تا درکی بهتر از این زخم‌خوردگی داشته باشیم.

اواخر دهه ۸۰ در شهرستان لامرد استان فارس گروهی از اهالی و دوستداران محیط‌زیست و منابع طبیعی روستای ده‌شیخ به این فکر افتادند که طبیعت و حیات‌وحش منطقه‌شان را حفظ کنند. با گذشت بیش از یک دهه چیزی که روی دست آن گروه مانده، چند پرونده کیفری و اجرای یک حکم زندان است. اداره منابع طبیعی شهرستان لامرد از تصرف عدوانی می‌گوید و فعالان محیط‌زیست از عدم همراهی این اداره! دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی هم معتقد است این گره با دندان باز نمی‌شود و باید در این موضوع که به کلاف سردرگم بدل شده، میانجیگری کرد.

«جامعه و ساختارهای حاکم باید به‌سمتی حرکت کنند که معیار انتخاب و حضور افراد تخصص، مسئولیت‌پذیری و توانمندی باشد، نه جنسیت!» اینها گفته «فرنوش فرهادی»، حفاظتگر و عضو انجمن آوای بوم، است. او بهمن ۱۳۶۹ در تهران به دنیا آمد و در رشته مدیریت جهانگردی تحصیل کرد. تجربه کودکی او را به‌سمت طبیعت کشاند و کرونا فرصتی شد تا به‌شکل جدی به این مقوله بپردازد. او اکنون ساکن قشم است و در حال حفاظت از تنوع‌زیستی آن.

فکر کنید یک روز از خواب بیدار شوید و ببینید زمین «کعبه زرتشت» را بلعیده و ایران دیگر اثری به این نام ندارد! پیشینیان ما روزی روی سنگ‌نوشته «کعبه زرتشت» نوشتند «این خانه بنیادی به شما تعلق خواهد داشت، به بهترین وجهی که صلاح می‌دانید رفتار کنید» اما ما در این چند دهه چنان آب برداشت کردیم که زمین در مرودشت سالانه ۱۹ سانتی‌متر پایین‌تر می‌رود. «کعبه زرتشت» در ۴۶متری نقش‌رستم همین حالا هم ردی از شکاف فرونشست بر تن دارد. معلوم نیست چنان‌که پتروشیمی و کشاورزی آب‌های زیرزمینی را می‌بلعند، چه بلایی بر سر این بیاید.

تعداد گونه‌های موزه تنوع‌‌زیستی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان گلستان از بسیاری از موزه‌های ادارات کل استانی بیشتر نیست. بااین‌حال، یک مؤلفه آن را از بقیه متمایز می‌‌‌کند؛‌ بایگانی! «محمود شکیبا»، مدیر موزه تاریخ‌طبیعی و ذخایر ژنتیکی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان گلستان، انواع و اقسام گونه‌هایی را که بر اثر کشف از شکارچی غیرمجاز،‌ تصادف و... به اداره‌کل تحویل داده می‌شدند، بایگانی کرده تا هم برداشت از طبیعت را کاهش دهد و هم کار پژوهشگران را آسان کند.

ساعت ۴:۳۰ صبح مثل همیشه وارد کومه شد، لحظه‌ای بعد در کومه تکان ‌خورد. «مهناز محسن‌زاده»، تصویربردار حیات‌وحش، تعجب کرد؛ طوفان نبود و بادی نمی‌وزید. صدای کشیده شدن پنجه پلنگ روی کومه را شنید و خاک از سقف روی سرش ریخت! مهناز دستش را روی دهانش گرفت،‌ کاور را آرام روی لپ‌تاپ و دوربین کشید‌، تلفن‌ همراهش را درآورد،‌ دکمه رکورد را زد و شروع به ضبط کردن صدا‌ کرد. حسرتش تاریکی هوا بود و عدم امکان گرفتن‌ فیلم، دقیقه‌ای بعد پلنگ جستی زد و رفت. طرحی از آن برای همیشه در ذهن مهناز ماند!

لباس سیاهش را در نیاورده و یلدا برایش معنایی ندارد. از ۱۳ خرداد که «هدایت‌الله دیده‌بان» جان عزیزش را در منطقه حفاظت‌شده خائیز از دست داد‌، تا امروز، «نسترن منصوری‌نژاد» رخت سیاه پوشیده است. می‌گوید تا وقتی قاتل دستگیر نشود‌، نمی‌خواهد نه جشنی داشته باشد و نه یلدا! «نازنین عباسی» همسر محیطبان «یاسر مصدق»،‌ می‌خواهد همه تلاشش را بکند تا فرزندانش در این شب از جای خالی پدرشان رنج نبینند. «اکرم عطاری»، همسر محیطبان «محمود شهمردای» هم یلدا بر سر مزار همسرش می‌رود تا شب بلند سال را کنار او باشد.