فاطمه باباخانی

جریان رسمی آموزش‌وپرورش نمی‌خواهد خودش را تغییر دهد،‌ درعوض سنگ‌‌هایی را پیش پای کسانی می‌اندازد که می‌خواهند نسل‌های آینده رویکرد بهتری نسبت به مسئله طبیعت و آموزش محیط‌زیست پیدا کنند. البته این سنگ‌ها و موانع‌، باعث نشده «مهرناز جهانی»، فعال محیط‌زیست، از حوزه کودک و طبیعت کنار بکشد. او امیدوار است به تغییر در حکمرانی محیط‌زیست در ایران.

در ۲۳ روز آتش‌سوزی در «منطقه حفاظت‌شده چهارباغ»، یعنی از ۱۰ آبان تا ۳ آذرماه،‌ فعالان محیط‌زیست و کوهنوردان از آمل، قائمشهر، تهران، همدان، البرز، اسلامشهر، تبریز، بروجرد، کردستان، اصفهان، شیراز، چالوس، نوشهر، نور، نکا و کلاردشت و شهرهای دیگر عازم منطقه حریق شدند. گروهی از فعالان محیط‌زیست فارس هم کوله‌پشتی‌شان را بستند، از زن و فرزندشان خداحافظی کردند و برای خاموش کردن آتش راهی شدند، اما با اصرار مسئولان بر اینکه کار تمام و آتش خاموش شده، از میانه راه بازگشتند. در میان داوطلبان، یکی کارگر بود، یکی مسافرکش، یکی کشاورز، یکی معلم و یکی کارمند! هدف همگی هم یک چیز؛ «آب زدن بر تن سوخته الیت»!

«سهم‌آب‌داران شفیع‌آباد گفتند اگر می‌خواهی با ما حرف بزنی،‌ اول قنات را از نزدیک ببین.» «نینا امین‌زاده» هم ۳۵ متر از چاه پایین رفت تا به آب و قنات رسید. آن تجربه باعث شد سهم‌آب‌داران به او اعتماد کنند و نینا بداند وقتی از قنات حرف می‌‌زنند، منظور چیست! با ریختن دیوار بی‌اعتمادی، زنان شفیع‌آبادی عضو گروه گوجینو وارد فرایند احیای قنات‌هایشان شدند، در کنارش پته‌هایشان را دوختند‌، فیلم گرفتند و هزار کار دیگر! آنها بودند که شفیع‌آباد را جهانی کردند، هر چند اسم‌شان را هیچ مقام و مسئولی نیاورد. امین‌زاده، تسهیلگر پروژه‌های توان‌افزایی زنان که سابقه فعالیت در مناطق مختلف کشور را دارد،‌ از ۱۰ سال تلاش شفیع‌آبادی‌ها از یک روستای ناشناخته تا جهانی شدنشان می‌گوید. او در این گفت‌و‌گو چرایی انتخاب زنان برای پروژه‌های توان‌افزایی،‌ مشکلات پیش روی این پروژه‌ها و زنان و درنهایت چشم‌اندازش از آینده محیط‌زیست را شرح می‌دهد.

همان روز که اخبار و حواشی مرتبط با سفر رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست منتشر شد،‌ گروهی از کارشناسان مطلبی را نشر دادند که در ابتدای آن آمده بود: «شبکه‌های اجتماعی، در عین آنکه ابزاری برای شفافیت، پاسخگویی و مشارکت در حوزه محیط‌زیست هستند، به‌تدریج از نقش نظارت به نقش «‌تعیین‌کننده» تغییر جایگاه داده‌اند.

|پیام ما| تعیین‌تکلیف خرس‌های سیاه، ترکیب کمیته‌یوز‌، تفرج در پارک ملی گلستان،‌ صدور پروانه شکار برای قرق‌داران، رویه انتخاب مناطق چهارگانه،‌ دخالت‌ امنیتی‌ها و حراستی‌ها در ریزترین تصمیمات مرتبط با مدیریت حیات‌وحش،‌ دغدغه‌های حفاظت در زمانه جنگ موضوعاتی بودند که با «حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، مطرح کردیم. ظهرابی در پاسخ از تغییر در رویه در انتخاب مناطق، تأثیر خشکسالی بر مسئله پروانه‌ها، تشکیل کمیته‌هایی برای گونه‌های مختلف حیات‌وحش،‌ آغاز آزمایش‌های ژنتیک برای خرس‌‌های سیاه در اسارت،‌ لزوم تغییر الگوی معیشت در فریدونکنار و پیگیری سامانه پدافند زیستی برای آسیب کمتر به مناطق چهارگانه گفت.

آیا قرار است «سبزکوه» هم مثل «تالاب خانمیرزا» در چهارمحال‌وبختیاری خشک شود؟ خانمیرزا را سال ۱۳۶۱ زهکشی کردند تا کشاورزی را توسعه دهند، حالا پس از ۴۰ سال بستر خشک تالاب منشأ گردوغبار شده ‌است. تجربه خانمیرزا مانع تکرار آن در منطقه‌ دیگری در همین استان نیست، تأمین آب شرب چهار شهر بروجن، خانمیرزا،‌ فلارد و لردگان بهانه‌ای شده تا پروژه انتقال آب از «آب‌سفید» مجوز محیط‌زیست را بگیرد. اما اصرار بر تأمین آب شرب چهار شهری که در تنش آبی نیستند، این فرض را تقویت کرده که پای ذی‌نفعانی مانند کارخانه‌های آب بسته‌بندی در میان باشد.

زنان حفاظتگری که در حوزه گوشتخواران فعالیت می‌کنند، همچنان با چالش امنیت و پذیرش اجتماعی مواجه‌اند. نگاه سنتی و محافظه‌کارانه مدیران برخی مناطق چهارگانه مانع حضور آنها می‌شود. بااین‌حال، به‌گفته «مهسا برکت»،‌ حفاظتگر دهه هشتادی، استمرار، حرفه‌ای‌بودن و رفتار مسئولانه به‌مرور اعتماد مسئولان، جامعه محلی و همکاران را جلب می‌کند و درنهایت می‌تواند این سد را بشکند.

حفاظت مشارکتی، فرایندی سخت و چندبُعدی است. بااین‌حال، یک تیم در پارک ملی گلستان توانست آن را محقق و نام ایران را برای نخستین‌بار در فهرست «پنج روایت برتر اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)» ثبت کند. گلستان که عنوان اولین پارک ملی ایران را در کارنامه دارد، حالا اولین منطقه تحت‌حفاظت کشور است که توانسته داستان موفقیت خود را در سطح جهانی مطرح کند و الگویی الهام‌بخش برای حفاظتگران جهان باشد. این، حاصل حدود شش سال تلاش شبانه‌روزی و همکاری مدیران محیط‌زیست، محیطبانان، همیاران، کارشناسان، خیرین، دانشگاهیان، مستندسازان، اهالی رسانه و مهم‌تر از همه، مردم محلی حاشیه پارک است.

«رنگ آفتاب را هم ندیده؛ نه می‌داند بیابان چیست،‌ نه می‌داند موتور چیست،‌ نه می‌داند چشمه چیست. نه می‌داند حیات‌وحش چیست». علاوه‌بر «رضا شاه‌حسینی» رئیس پارک ملی کویر که چنین توصیفی از پذیرفته‌شدگان آزمون محیطبانی ارائه می‌کند، «مهدی تیموری» رئیس سابق پارک ملی گلستان، «احمد درویش» رئیس سابق پارک ملی «صیدوا»، «مبین صوفی» همیار سابق پارک ملی گلستان و کارشناس حیات‌وحش نیز نقدهای جدی‌ای بر شیوه جذب محیطبان دارند. آنها علاوه‌بر انتقاد از محتوای آزمون جذب محیطبان بر مواردی تأکید می‌کنند که نشان از بی‌ارتباط بودن افراد جذب‌شده با فضای محیطبانی دارد. مؤلفه‌هایی که کارشناسان بر آن دست گذاشته‌اند، نشان می‌دهد شرکت‌کنندگان در آزمون محیطبانی صرفاً در جست‌وجوی شغل هستند و گاه حتی مدرک لیسانس و فوق‌لیسانس خود را مخفی و با مدرک دیپلم در این آزمون شرکت می‌کنند و بعد از پذیرفته‌شدن مدرک خود را برای ارتقای شغلی ارائه می‌دهند. با وجود این انتقادها از کیفیت آزمون پذیرش محیطبانی، «رضا رستگار»، فرمانده یگان حفاظت سازمان حفاظت محیط‌زیست، در پاسخ به «پیام‌ ما» می‌گوید قرار نیست تغییری در شیوه برگزاری آزمون صورت گیرد.

«در بسیاری از مناطق ساحلی، زیرساخت‌های اولیه وجود ندارد و تنها راه امرار معاش، صیادی آن‌هم اغلب به‌صورت غیراصولی است. اگر آموزش، آگاه‌سازی و حمایت اقتصادی از این جوامع صورت نگیرد، آینده مطلوبی برای تنوع‌زیستی دریایی متصور نیستم». این گفته «هاله عابدی» است؛‌ حفاظتگری که در استان هرمزگان در حوزه محیط‌زیست دریایی کار می‌کند. او متولد ۱۳۶۷ است و اهل تهران. داستان حفاظتگری هاله از علاقه‌اش به دلفین‌ها و نهنگ‌ها شروع شد،‌ عاملی که سال ۱۳۹۲ او را ترغیب کرد برای کارشناسی ارشد وارد حوزه محیط‌زیست دریایی شود. آن سال‌ها برخی تردید داشتند هاله بتواند در این زمینه موفق شود، اما بدبینی دیگران باعث نشد او این حوزه را کنار بگذارد. عابدی از سال ۱۴۰۰ فعالیت حرفه‌ای در حوزه حفاظت را با مؤسسه حفاظت از محیط‌زیست قشم آغاز و در سال ۱۴۰۳ با همراهی گروهی از زنان و متخصصان، «انجمن حفاظت از طبیعت میداف» را تأسیس کرد. او به‌جای حفاظت از پلنگ،‌ خرس،‌ یوز و... دل به دریا زده و تصمیم گرفته از گونه‌هایی حفاظت کند که زیستگاهشان خلیج‌فارس است. در این گفت‌وگو او از مزیت‌ها و چالش‌های زن حفاظتگر و از آینده نگران‌کننده محیط‌زیست دریایی می‌گوید.