فاطمه باباخانی

در روزهای انتخاب رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، جامعه حساسیت بسیار بالایی نسبت به این انتخاب نشان می‌داد. فعالان محیط‌زیست در شهرها و روستاهای مختلف به‌دقت اظهارنظرهای کاندیداها را دنبال می‌‎کردند و شاهد راه افتادن کارزارهایی هم در این زمینه بودیم. این روزها هم باز جامعه به‌شدت درگیر انتخاب مدیرانی است که «شینا انصاری» در قامت رئیس این سازمان و معاون رئیس‌جمهور خواهد داشت. این روزها انتصاب دیگری هم انجام می‌شود، فهرستی غیررسمی از کاندیداهای سازمان منابع‌طبیعی منتشر شده و وزیر جهادکشاورزی قرار است رئیس این سازمان را که متولی بیش از ۸۰ درصد خاک ایران است، مشخص کند. چرا جامعهٔ مدنی و رسانه‌ها نسبت به این موضوع حساس نیستند؟ در گفت‌وگو با «کیومرث سفیدی»، استاد دانشگاه محقق اردبیلی، از او در‌این‌باره پرسیدیم.

«ابتدا باید تهدیدها و مشکلات زیستگاه‌ها را رفع کنیم و به موازات آن پروژهٔ تکثیر در اسارت را در دستورکار داریم، اما اولویت، رفع موانع حضور یوز در زیستگاه‌هاست.» اینها،‌ اولین اظهارنظرهای «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، دربارهٔ گونه‌های حیات‌وحش است. گفته‌هایی که نشان می‌دهد در این دولت نیز «یوز» و حفاظت از آن از حساسیت ویژه‌ای برخوردار خواهد بود. در کنار رایزنی با وزارت راه‌وشهرسازی و سایر وزارتخانه‌ها در زیستگاه چه فعالیت‌هایی باید انجام شود؟ در گفت‌وگو با «عطیه تک تهرانی»،‌ کارشناس حیات‌وحش که سال‌ها تجربهٔ کار میدانی در زیستگاه‌های یوز و حفاظت از این گونه را دارد، دراین‌باره پرسیدیم.

در دورهٔ سه‌سالهٔ ریاست «علی سلاجقه» بر سازمان حفاظت محیط‌زیست بسیاری از مدیران این سازمان ترجیح دادند در حاشیهٔ امن خود باشند و حداکثر تلاششان دوری از رسانه یا انجام هر اقدام حاشیه‌‌ساز بود. «حسن اکبری»، معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، از معدود مدیرانی بود که با رسانه‌ها ارتباط داشت. سه سال پیش انتخاب او با توجه به سابقه‌ و تجربه‌ای که داشت امیدواری‌های زیادی ایجاد کرد، هرچند در پایان این دوره با انتقاداتی از سوی کارشناسان حیات‌وحش مواجه شد. با پایان کار دولت قبل و جابه‌جایی مدیران،‌ بار دیگر سراغ «حسن اکبری» رفتیم و از او دربارهٔ نقاط قوت و ضعف کارش پرسیدیم.

«نمی‌دانم چه فیلمی بوده، اما مجوز نداشتند»؛ اینها گفتهٔ «نقی شعبانیان»، معاون سازمان امور جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور است. در شبکه‌های اجتماعی اما حرف و حدیث دربارهٔ فیلم زیاد است. راوی در این باره نوشته «برای ساخت یک مستند دربارهٔ حوادث سیاسی دههٔ ۶۰ در پارک جنگلی «رویان» مازندران انفجارهایی رخ داده است.»

نتایج نظرسنجی «پیام ما» از ۹۰ کارشناس حوزۀ منابع طبیعی، نشان داد که میان رسالت‌های تعریف‌شده برای سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، تعارض وجود دارد و کارشناسان ترجیح می‌دهند که این سازمان به‌جای عمل به رسالت «بهره‌برداری و توسعۀ عرصه‌های طبیعی کشور»، به رسالت «حفظ و احیاء» این عرصه‌ها اهتمام ورزد. نظرسنجی همچنین نشان داد، کارشناسان بر این باورند که سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، اختیارات لازم برای محقق‌کردن وظایفی که به آن محول‌ شده را ندارد و فردی باید ریاست آن را برعهده بگیرد که توانایی بازنگری در نقش، جایگاه و رسالت‌های این سازمان در نقشۀ حکمرانی کشور را داشته باشد.

«امیدوارم بتوانیم در کنار هم، محیط‌زیست رنجور و آسیب‌دیدۀ کشور را حفاظت و شرایط بهتری را فراهم کنیم. حفاظت از محیط‌زیست، نه راهی راحت است و نه بر سر آن کسی پولی به دست می‌آورد. این راه جز عشق و جان‌فشانی و تلاش‌ شبانه‌روزی نیست.» این‌ها گفته‌های «سعید یوسف‌پور»، مدیرکل محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری در افتتاحیۀ دومین همایش ملی «پارک‌های ملی و مناطق تحت حفاظت» در سالن جلسات پارک ملی «تنگ صیاد» بود. در حین نشستن و برخاستن، او گاهی آرام دست به سمت پهلو می‌برد تا بتواند درد کلیه را اندکی آرام کند. وضعیت او در این سه روز یعنی از شنبه ۲۴ تا دوشنبه ۲۶ شهریور، همان است که خود اشاره می‌کند؛ «تلاش شبانه‌روزی» و «راهی سخت و دشوار»!

«دلم می‌خواهد روی بلندی بایستم.» با گفتن این جمله، بغض گلوی «حمزه فدایی» رئیس پارک ملی «تنگ صیاد» را می‌گیرد؛ او اضافه می‌کند: «و اسم تک‌تک همکارانم را فریاد بزنم و بگویم شما کمک کردید، مردانه پای کار ایستادید‌، لطف خدا هم شامل حالمان شد.» فدایی در این لحظه، دست‌ها را به‌سمت صورت می‌برد تا کسی اشک‌هایش را نبیند. این سوی دوربین، «فهیمه اسلامی» رئیس اداره مدیریت حیات وحش، موزه و ذخایر ژنتیکی و «مهدی فتاحی الکوهی» رئیس اداره روابط عمومی چهارمحال‌وبختیاری هم بغض کرده‌اند. موبایل را پایین می‌آورم‌. آخرین قاب ثبت‌شده، «حمزه فدایی» است که دست‌ها را پایین آورده و لبخندی صورتش را روشن کرده است.

«مگر در ایران گوزن زرد داریم؟»،‌ «میش‌مرغ آیا واقعاً اسم یک گونه است؟»،‌ «آهوها همان جفت گوزن‌ها نیستند؟»،‌ «با مرگ پیروز، یوزها در ایران منقرض شدند؟» این‌ها سؤالاتی است که کارشناسان حیات‌وحش، بارها در نمایشگاه‌ها و برنامه‌های مختلف شنیده و به آن پاسخ داده‌اند. چرا جامعۀ ایرانی همچنان اطلاعات محدودی دربارۀ گونه‌های حیات‌وحش خود دارد؟ آیا اشکال از سازمان حفاظت محیط‌زیست است یا باید سایر نهادها هم باید وارد فرآیند آگاهی‌بخشی می‌شدند؟

«رئیس‌جمهور با صدور حکمی، خانم دکتر شینا انصاری را باتوجه‌به مراتب شایستگی، تجارب ارزندۀ مدیریتی و سوابق اجرایی، به سمت معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست منصوب کرد.» این خبر همان لحظۀ بارگذاری، به‌سرعت دست‌به‌دست شد. گروهی پیش از این اعلام و خطاب به رئیس‌جمهور،‌ برخی ساعتی بعد از شنیدن خبر و گروه دیگری در روزهای اخیر، شروع به بیان مطالباتشان کردند؛ مطالباتی که گاهی در تناقض با هم هستند و اجرای خواستۀ یک گروه،‌ به نارضایتی گروه دیگر منجر می‌شود. البته دربارۀ برخی موارد نظیر آنچه به سیاست‌های کلی مربوط است،‌ اتفاق‌نظر وجود دارد، همچنان که دربارۀ رفع موانع از محیط‌زیست، این توافق آراء به چشم می‌خورد.

«حفاظت مشارکتی باعث افزایش مشاهدات یوزها شده،‌ به طوری که در محدوده یوزکنام توران از زمستان سال گذشته تاکنون ۱۰ فقره مشاهده مستقیم یوز توسط همیاران مستقر در منطقه یا مردم محلی گزارش شده است.» این بخشی از خبری است که توسط سازمان حفاظت محیط زیست به تازگی منتشر شده است. آیا این مشاهدات یک خبر خوب است یا سویه‌های نگران‌کننده‌ای هم دارد؟ حفاظت مشارکتی که این روزها سازمان حفاظت محیط زیست از آن بارها سخن گفته به چه شکلی امکانپذیر است؟ «علی شمس» بیولوژیست حفاظت و محقق دانشگاه «کیپ‌تاون» در گفت‌وگو با پیام ما به این پرسش‌ها پاسخ داده است.

«خانم فاطمه! این موضوع را پیگیری کنید.» این جمله در بیش از ۳۰ پیام صوتی که در بازۀ زمانی بین ۲:۴۹ تا ۳:۱۷ بامداد برایم فرستاده، شش بار تکرار شده است. «علی گودرزی» از فعالان محیط‌زیست و اعضای شورای راهبری پارک ملی گلستان، از همان زمان که رفتن «مهدی تیموری» از ریاست پارک ملی گلستان مطرح شد، تا امروز یکی از پیگیرترین‌ها برای مشخص‌شدن وضعیت پارک است. او در پیام‌های مکررش تأکید می‌کند، وضع پارک ملی گلستان خوب نیست و «علی سلاجقه» رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، باید پاسخگو باشد.

«چطور می‌شود هر روز ۲۰۰ کیلومتر بروم و برگردم‌؟ آن‌هم در کوه و بیابان و ...»، «چرا باید در مقابل خواستۀ به‌حق من، چنین تصمیمی گرفته شود؟» محیط‌بانی که از سازمان حفاظت محیط‌زیست شکایت کرده و خواستار حقوقی متناسب با ساعات کاری‌اش شده است‌، این پرسش‌ها را مطرح می‌کند. او که نمی‌خواهد نامش در این گزارش آورده شود، از پاسخ محیط‌زیست به درخواست به‌حقی که دارد، دلگیر است،؛ اینکه سازمان به‌جای بهبود شرایط، راهی را رفته که چاره‌ای جز استعفا یا صرف‌نظر از شکایت برایش باقی نمانده است.