فاطمه باباخانی

سال‌هاست در ایران در گفته‌های مدیران و مسئولان از مشارکت مردم در عرصه سیاست، فرهنگ و اجتماع و... صحبت می‌شود. در محیط‌زیست هم مدیران به دفعات از این گفته‌اند که حفاظت پادگانی جواب نمی‌دهد و راهکار یک عبارت است؛‌ حفاظت مشارکتی! وقتی از مشارکت صحبت می‌کنیم، از چه حرف می‌زنیم؟ آیا این شیوه از حفاظت الگوی خاصی دارد؟ چالش‌های پیش روی آن چیست و برای گذر از آن چه باید کرد؟ «امیرحسین خالقی»، کارشناس حیات‌وحش، در این گفت‌وگو به این پرسش‌ها پاسخ داده است. او در این گفت‌وگو عنوان می‌کند قبیله‌گرایی بزرگترین سد راه حفظ طبیعتمان در سایه مشارکت است.

پارک ملی گلستان با مساحت ۹۱ هزار و ۸۹۵ هکتار مرداد ۱۳۳۶ به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده «آلمه وایشکی» تحت‌مدیریت کانون شکار و صید درآمد. این محدوده در ۲۲ فروردین ۱۳۴۳ «پارک وحش» نام‌گذاری شد و هفت سال بعد در شهریور ۱۳۵۰ منطقه‌ای به اسم «قرخود» به آن افزوده شد. درنهایت، در سال ۱۳۵۳ «پارک ملی گلستان» به‌عنوان اولین پارک ملی ایران به ثبت رسید. از همان سال ۱۳۳۶ که شاهد شکل‌گیری منطقه حفاظت‌شده «آلمه وایشکی» بودیم، بحث سکونتگاه‌ها و روستاها مطرح و قرار بود برای یکپارچه کردن زیستگاه، زمین‌ها از مردم خریداری شود و با پرداخت حقوق ذی‌نفعان، آنها از این محدوده خارج شوند. بااین‌حال، در سال‌های اخیر با برنامه‌های اداره‌کل منابع‌طبیعی خراسان‌شمالی برای خارج کردن اسناد این پارک از دست اداره‌کل محیط‌زیست گلستان نگرانی‌های جدی بابت دست‌اندازی به عرصه‌های پارک ملی گلستان به‌وجود آمده است.

اگر «فاطمه» نبود‌، انجمن دچار مشکلات جدی می‌شد‌، کارها پیش نمی‌رفت و نمی‌توانستیم پروژه‌هایمان را انجام دهیم. این نه‌تنها حرف «ایمان ابراهیمی»، مدیر «آوای بوم»، بلکه اعتقاد باقی انجمن است. فاطمه کاظمی با اینکه بیشتر درگیر کارهای اداری و مالی و ... انجمن بوده، بااین‌حال در بخش اجرا هم تا توانسته کمک کرده‌ است. از همین روست که کارشناسان حیات‌وحش در سایر انجمن‌ها و مؤسسات به‌خوبی او را می‌شناسند و می‌دانند او و کارهایش سهم بزرگی در حفاظت از تنوع‌زیستی ایران و به‌ویژه گونه‌های مختلف پرنده دارد. در گفت‌وگو با فاطمه کاظمی، مدیر اجرایی و عضو هیئت‌مدیره «آوای بوم»، از او پرسیدم چند سال است در این حوزه فعالیت می‌کند،‌ مهمترین چالش‌هایی که با آن مواجه شده، چه بوده؟ چرا زنان بدنه اصلی انجمن‌ها را تشکیل می‌دهند و در مقابل آیا همین مسئله جنسیت باعث نشده در مواردی کنار گذاشته یا دست‌کم گرفته شوند؟

«استیون کلمنت اندرسون» هفتم سپتامبر ۱۹۳۶ میلادی در آمریکا به دنیا آمد، در ۲۲سالگی و در زمان دانشجویی سفری ۹ماهه به کشورمان داشت. این سفر او را به خزندگان ایران و سایر کشورهای غرب آسیا علاقه‌مند کرد و باعث شد پایان‌نامه ارشد و دکترای خود را در همین رابطه بنویسد. پایان تحصیلات تکمیلی برای اندرسون به‌منزله پایان پژوهش‌هایش درباره ایران نبود. او از ۲۲سالگی تا ۸۸سالگی یعنی به‌مدت ۶۶ سال، دو جنس و چندین گونه خزنده را به جهان معرفی کرد و توانست دانش ما در این زمینه را چندین گام جلو ببرد. اندرسون در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۴ در ۸۸سالگی درگذشت‌؛ خبری از فوت او در خبرگزاری‌ها و روزنامه‌های ایران منتشر نشد. با وجود اینکه اندرسون سال ۱۳۵۳ به‌عنوان محقق میهمان به سازمان حفاظت محیط‌زیست دعوت و به کمک او مجموعه خزندگان و دوزیستان موزه تاریخ طبیعی تهران ایجاد شده بود، این سازمان هم در برابر خبر مرگ او سکوت کرد. معدودی از کارشناسان در صفحه‌‌های شخصی خود درگذشت او را تسلیت گفتند که درنهایت اغلب آنها هم به‌واسطه مرور زمان حذف شدند. بااین‌حال، نام استیون اندرسون در دنیای حیات‌وحش و خزندگان ایران ماندگار خواهد بود.

مطالعه گونه‌های حیات‌وحش کمیاب مانند خانواده گربه‌سانان به دلیل زندگی پنهان و شناسایی دشوار آن‌ها، کاری پیچیده است. نظارت بر این‌گونه‌ها در خارج از مناطق حفاظت‌شده دولتی به دلیل محدودیت در دسترسی به لحاظ نیروی انسانی و تجهیزات کافی و مشکلات دسترسی دشوارتر است. از طرفی گستره خانگی گوشت‌خواران نشان می‌دهد که مطالعه آن‌ها صرفاً نباید محدود به مناطق حفاظت شده باشد. در این شرایط، محققان می‌توانند داده‌های جمع‌آوری‌شده خود را با استفاده از اطلاعات گسترده‌ای که توسط دانش بومی جوامع محلی از محیط‌زیست جمع‌آوری شده، تکمیل کنند. «علی شمس» بیولوژیست حفاظت و محقق دکتری دانشگاه «کیپ‌تاون»، آصف رضاییان کارشناس ارشد مدیریت حیات‌وحش و پگاه جابری دانش‌آموخته دانشگاه آزاد با انجام پژوهشی با عنوان «بررسی حضور گربه‌سانان در ذخیره‌گاه غیردولتی در شمال ایران» حضور سه گربه‌سان را در دو قرق اختصاصی جاشلوبار (چاشملوبار) و حفاظتگاه نی‌زوا بررسی کردند. این پژوهش در شماره اخیر «CAT NEWS» که شش ماه یکبار با سوژه‌های مشخص از سوی اتحادیه جهانی حفاظت «IUCN» منتشر می‌شود، چاپ شده است.

پگاه جابری را بسیاری با پروژه‌های مرتبط با پرندگان می‌شناسند. عضویت او در تیم اجرایی حفاظت از بادخورک‌ها به چهار سال می‌رسد و دو سال هم مدیر اجرایی پروژه بوده است. او هم‌زمان با باشگاه پرنده‌نگری و پروژه‌ شمارش شکاری‌ها در گلوگاه همکاری می‌کند. بااین‌حال، فعالیت‌های حفاظتی پگاه جابری به پرندگان محدود نیست. او دو سال عضو هیئت‌مدیره مؤسسه رمیاران حیات‌وحش بود و پایان‌نامه خود را هم روی بررسی مطلوبیت زیستگاه خرس قهوه‌ای در منطقه پرور کار کرد. در همین روزهای اخیر پژوهش او و «علی شمس»، بیولوژیست حفاظت و محقق دکتری دانشگاه «کیپ‌تاون»، و «آصف رضاییان»، کارشناس ارشد مدیریت حیات‌وحش، درباره حضور سه گونه گربه‌سان در دو ذخیره‌گاه غیردولتی در شمال ایران در «CAT NEWS» منتشر شده است. در این گفت‌وگو از او درباره فعالیت‌هایش در حوزه حیات‌وحش و دشواری‌های کار روی گوشتخواران پرسیدیم.

سال ۱۴۰۱ سال دهه‌هشتادی‌ها بود،‌ در این سال‌ بارها و بارها خواسته‌ها و ویژگی‌های متولدین این دهه در رسانه‌ها از زبان جامعه‌شناسان و اهالی فرهنگ و سیاست مطرح شد. برخی رسانه‌ها هم مصاحبه‌هایی با متولدین این دهه داشتند و از آنها خواستند درباره مشکلات و چالش‌هایشان بگویند. یک سال بعد با آرام شدن عرصه عمومی، دهه‌هشتادی‌ها هم به حاشیه رفتند. بااین‌حال، این گروه سنی که بیشترین کرسی‌های دانشگاه را در اختیار دارد،‌ با انباشتی از مطالبه‌های برآورده‌نشده مواجه است. این مطالبه‌ها در کنار فضای عمومی جامعه و تعاریف این نسل از وطن و .. باعث شده است بسیاری از آنها مهاجرت، حتی به‌شکل کوتاه‌مدت، را در برنامه خود داشته باشند. آیا در حوزه محیط‌زیست و حیات‌وحش هم شرایط به همین ترتیب است؟ حفاظتگران دهه‌هشتادی این روزها با چه چالش‌هایی مواجهند؟ نگاهشان به نسل‌های پیشین چطور است؟ نسبت به رسانه چه دیدگاهی دارند؟ آیا آنها هم می‌خواهند مهاجرت کنند؟ چشم‌انداز حفاظت را چطور می‌بینند و چگونه از شبکه‌های اجتماعی برای معرفی و حفاظت از تنوع‌زیستی بهره می‌گیرند. در میزگردی با حضور «آذین سعیدی‌‌نسب» متولد سال ۱۳۸۰ و ترم اول ارشد علوم و مهندسی محیط‌زیست گرایش ارزیابی و آمایش سرزمین، «شایان رومی» متولد ۱۳۸۰ ترم سوم کارشناسی ارشد با گرایش مدیریت و حفاظت از تنوع‌زیستی و «الوند محمدعلیزادگان» متولد ۱۳۸۲ و ترم پنجم کارشناسی علوم و مهندسی محیط‌زیست، از آنها در‌این‌باره پرسیدیم. آذین سعیدی‌نسب و شایان رومی در حوزه حفاظت از گوشت‌خواران و الوند محمدعلیزادگان در حوزه حفاظت از خزندگان فعالیت می‌کنند.

میترا دانشور در حوزه پرندگان فعالیت می‌کند. زمانی که از فعالیت در این حوزه حرف می‌زنیم، تنها به برنامه‌های حفاظتی توسط انجمن‌ها خلاصه نمی‌شود. او ابتدا به پرنده‌نگری علاقه‌مند شد و در پنج سال ۳۵۵ گونه را در داخل مرزهای ایران رکورد (مشاهده) کرد. او در سفرهای متعددی که به سایر کشورها داشت، توانست ۴۸۱ گونه به این فهرست اضافه کند و آنها را به ۸۳۶ مورد برساند. در گفت‌وگو با میترا دانشور از او پرسیدم چه شد که وارد حوزه پرندگان شد؟ آیا علاقه به مشاهده پرندگان به حفاظت از گونه‌های مختلف پرنده منجر می‌شود؟ و چرا زنان نسبت به سایر حوزه‌های حیات‌وحش در مقوله پرنده‌نگری و حفاظت از آنها حضور پررنگ‌تری دارند؟ در روزنامه «پیام ما» قصد داریم پنجشنبه‌ها گفت‌وگویی با زنان فعال در حوزه حیات‌وحش داشته باشیم که اولین آنها خانم دانشور است.

«مادرسو» ۱۹ مرداد ۱۳۸۰ پس از ۱۲ ساعت بارندگی شدید طغیان کرد و ۵۰۰ نفر را کشت تا یکی از مرگبارترین فجایع سیل را در ایران رقم بزند. سال بعد، ۴۶ نفر قربانی این طغیان شدند، در هر دو مورد جاده قرارگرفته در پارک ملی گلستان در بخش خراسان‌شمالی شسته شد و از بین رفت. آن سال‌ها اداره‌کل راه‌وترابری گلستان مجموعه اقداماتی را برای جلوگیری از وقوع سیل انجام داد تا تلفات انسانی و محیط‌زیست را کاهش دهد، پروژه‌هایی که جواب داد و باعث جلوگیری از وقوع فجایعی مشابه سال ۱۳۸۰ شد. بااین‌حال، همچنان سیل به‌‍دنبال بارندگی‌های شدید به جاده در این منطقه صدمه می‌زد و هزینه‌هایی را برای اداره‌کل راه خراسان‌شمالی به‌همراه داشت. برای جلوگیری از این خسارات‌، این روزها اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان خراسان‌شمالی در حال انجام پروژه‌ای در رودخانه مادرسو است تا آن را مهار کند. اقداماتی که به‌گفته «وحید خبرآبادی»، معاون فنی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست گلستان، با وجود مخالفت این اداره در حال انجام است و‌ به محیط‌زیست منطقه صدمه می‌‌زند.

از زمانی که حمید ظهرابی پست معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست را در اختیار گرفته، چند اقدام و اظهارنظرش واکنش‌های زیادی را در جامعه به‌همراه داشته است. اولین آنها به انتشار فراخوانی برمی‌گردد که براساس آن قرار است گروهی از کارشناسان عضو کمیته‌ای برای تصمیم‌گیری درباره پرحاشیه‌‌ترین گونه حیات‌وحش ایران یعنی یوز باشند. دومین مورد باز به منطقه‌ای مربوط است که گردشگری در آن همواره در صدر خبرها بوده؛‌ آشوراده! پس از پایان یک روز کاری به دفتر حمید ظهرابی رفتیم تا درباره آنچه قرار است برای حفاظت از یوز و گردشگری در تنها جزیره دریای شمال انجام شود، از او بپرسیم. ظهرابی در میان انبوه کارهایی که بایست پس از این ساعت پیگیری می‌کرد، به پرسش‌های ما پاسخ داد و در ادامه باز سراغ جلساتی رفت که به همین دو موضوع برمی‌گشت.

فشار بر جنگل‌های هیرکانی کم نیست. این محدوده دو میلیون هکتاری با چرای بی‌رویه دام،‌ دفن زباله،‌ گردشگری خارج از ضابطه، تغییر کاربری اراضی با اهداف ویلاسازی،‌ تبدیل جنگل به زمین کشاورزی و … مواجه است. مداخله دیگر به برداشت چوب مربوط می‌شود‌، چه به‌شکل غیرقانونی توسط جامعه محلی و چه به‌شکل قانونی با آیین‌نامه‌های دولتی!‌ آخرین مورد این روزها خبرساز شده و موجی از مخالفت را شکل داده است. در گفت‌وگو با دکتر «رحیم ملک‌‌نیا»، جنگل‌شناس و عضو هیئت‌علمی دانشگاه لرستان، از او پرسیدیم چرا برداشت چوب از هیرکانی با این حجم از مخالفت حتی میان موافقان بهره‌برداری مواجه شده و برای پایداری این عرصه‌ها چه باید کرد؟