فاطمه باباخانی

«مردم شاهرود الگویی برای ترویج دوستی با محیط‌زیست»، جمله آغازین کلیپی است که در فضای مجازی منتشر شده. در ادامه فیلم‌‌هایی از جاده سلامتی و مناطق دیگر این شهر می‌بینیم که در آرامش مشغول تغذیه از گیاهان کنار جداول و میدان‌های شاهرود هستند. چندی پیش هم نصب یک بنر در حاشیه جاده سلامتی در شبکه‌های اجتماعی خبرساز شد که در آن از شهروندان می‌خواست مراقب حمله پلنگ باشند. این فیلم آیا نشانه‌ای از دوستدار محیط‌زیست بودن شاهرودی‌هاست یا اینکه چنین فیلم‌هایی باید مسئولان محیط‌زیست را به فکر چاره‌اندیشی برای بهبود زیستگاه‌های حیات‌وحش بیندازد؟

مشخص نیست لاستیک سوزانده‌اند یا زباله‌!‌ شاید هم مزارع نیشکر یا زمین‌های کشاورزی را آتش زده‌اند؛ تنها دود سیاه است که به چشم می‌خورد. دودی که وارد ساختمان‌های نیمه‌تمام می‌شود،‌ از میان درها و پنجره‌های نصب‌نشده عبور می‌کند و پیش می‌رود. اندکی جلوتر اهالی پرده را کشیده و پنجره‌ها را بسته‌اند. دود اما پس از تماس با شیشه از لای درزها جلو می‌رود، روی میز،‌ پرده و ریه ساکنان خانه می‌نشیند و لایه‌ سیاهی به‌جای می‌گذارد. فرق نمی‌کند آبان باشد یا دی،‌ فروردین باشد یا مرداد‌، اهوازی‌ها و سایر خوزستانی‌ها همه فصل‌ها و ماه‌های سال با آلودگی دست‌به‌گریبانند. نقشه ایران بارها توسط کاربران شبکه‌های اجتماعی برای همدلی با مردم خوزستان و آلودگی و سیاهی که بر جان و مال آنها می‌نشیند،‌ سیاه شده اما خوزستان رنگ سفیدی به خود ندیده است. آنها چند سال پیش در انتخابات ریاست‌جمهوری زمان سخنرانی «حسن روحانی» خطاب به او شعار دادند «ما که هوا نداریم، ولی هواتو داریم». حسن روحانی رئیس‌جمهور شد،اما نه او و نه سایر رؤسای جمهوری پیش و پس از او هوای خوزستانی‌ها را چندان که شایسته مردم این استان بود، نداشتند و ندارند.

سال ۱۳۹۹ یک گروه ۱۳نفره پرنده‌شناس و پرنده‌نگر بر فراز تپه‌ای در نزدیکی گلوگاه مازندران، به‌مدت ۲۱ روز ۱۲ هزار پرنده شکاری را شمارش کردند. سال بعد تعداد روزهای شمارش افزایش یافت و به ۳۳ روز رسید. مشارکت‌کنندگان در شمارش هم به همین نسبت افزایش یافتند و به ۲۰ نفر رسیدند، گروه در این بازه زمانی ۳۰ هزار شکاری را شمردند. سال سوم با بررسی‌های گروه باز هم روزهای شمارش بالا رفت و به ۷۹ روز رسید و در سال چهارم این روزها به ۱۰۲ افزایش یافتند و بیش از ۱۲۰ هزار شکاری شمارش شد. این کار چه فایده‌ای دارد؟ چرا در این زمانه سخت اقتصادی و... یک گروه به‌شکل کاملاً داوطلبانه حاضر شده‌اند بیش از صد روز زمان و زندگی خود را برای این کار بگذارند؟ آنها توسط سازمان‌های دولتی و حمایت می‌شوند و ...؟ در گفت‌وگو با «علی موسوی» یکی از مدیران پروژه «شمارش پرندگان شکاری گلوگاه» این پرسش‌ها را با او در میان گذاشتیم.

«تجربه منصورآباد حاصل یک تلاش جمعی بود.» این جمله را «حامد ابوالقاسمی‌»، کارشناس راهبری حفاظت و مدیر حفاظتگاه مردمی‌منصورآباد رفسنجان، در همایش «درس‌آموخته‌های حفاظت مشارکتی» عنوان کرد. آنچه در این همایش از سوی او و سایر سخنرانان مطرح شد، شرح و بسط همین جمله بود: تلاش همگانی برای حفاظت!

حفاظتگاه مردمی‌ منصورآباد رفسنجان توانست برنده جایزه «مارخور» از شورای جهانی حفاظت از حیات‌وحش و شکار شود. جایزه‌ای که هر دو سال یک‌بار به تلاش‌های مردمی‌ موفق در زمینه تلفیق حفاظت با بهره‌برداری پایدار از تنوع‌زیستی و معیشت مردم اعطا می‌شود. این حفاظتگاه مردمی، جایزه را در خلال اجلاس کنوانسیون تنوع‌زیستی ملل متحد COP16 در کلمبیا دریافت کرد. به‌گفته «حامد ابوالقاسمی»، کارشناس راهبری حفاظت و مدیر حفاظتگاه مردمی‌ منصورآباد رفسنجان، «به‌دلیل بالغ‌بر ۱۵ سال حفاظت مشارکتی انجام‌شده توسط سازمان مردم‌نهاد دوستداران طبیعت رفسنجان و ایجاد الگویی موفق از ارتباط مؤثر بین حفاظت از حیات‌وحش، بهره‌برداری پایدار و معیشت جامعه محلی به گواه آمار و شاخص‌ها، منصورآباد موفق به دریافت این جایزه شد.»

خرس آمل چه در هفته‌های اخیر و چه در تعطیلات نوروز،‌ در هر حال کشته شده است. این موضوع را رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان آمل نیز تأیید کرده است و گفته «اصل تلف شدن دو قلاده خرس توله و مادرش در جنگل‌های «اندرزکوه» دهستان چلاو آمل درست است.» وقتی این خبر را در کنار سایر اخبار کشته شدن خرس‌ها در مازندران می‌گذاریم، به یک کلمه می‌رسیم: «تعارض». انگیزه‌ها البته متفاوتند؛‌ باغداران و دامداران برای حفاظت از باغ‌ها و دام‌ها این گونه را می‌کشند، گروه دیگری برای تفریح ماشه را می‌چکانند و دسته سوم گوشت و روغن برایشان انگیزه‌ای است تا خرس‌ها را هدف بگیرند. به‌گفته «پیمان مقدس» کارشناس حفاظت، در غرب مازندران و استان گیلان، گرفتن روغن خرس بین بخشی از محلی‌ها رواج دارد و از گوشت این گونه هم استفاده می‌کنند.

سه‌شنبه به سه‌شنبه به‌مدت هشت هفته اراکی‌ها در زمهریر زمستان و آلودگی هوا پلاکاردی در دست به خیابان می‌آمدند.‌ «سمیرا نجم‌زاده» ۴۶ساله یکی از شرکت‌کنندگان دائمی ‌بود. او با برگه‌ای در دست در میان خیل جمعیت می‌ایستاد و در سکوت به آنچه بر سر سلامت اراکی‌ها آمده، اعتراض می‌کرد. سمیرا دیگر زنده نیست، او دو ماه پیش بر اثر سرطان درگذشت. سمیرا تنها قربانی این بیماری در استان مرکزی نیست، شهروندان اراک و شهرهای اطرافش مثل شازند و خنداب سال‌هاست زیر بار فشار آلودگی هوا‌، با انواع و اقسام بیماری‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کنند. «احمدی بیغش»، نماینده شازند در مجلس شورای اسلامی‌، در مرداد ۱۴۰۲ در صحن مجلس اعلام کرد که ۳۰ درصد مردم این شهر به‌دلیل همجواری با نیروگاه به سرطان مبتلا شده‌اند. «کورش بختیاری»، فعال محیط‌زیست در اراک یکی از کسانی است که سال‌هاست برای توقف مازوت‌سوزی در این شهر تلاش می‌کند،‌ ایده سه‌شنبه‌های بدون خودرو را اولین‌بار او مطرح کرد و حالا بختیاری از آن دوچرخه‌سواری به سه‌شنبه‌های اعتراضی رسیده است. از او درباره چگونگی شکل‌گیری این برنامه و برنامه‌هایشان برای امسال پرسیدیم.

رونق اکوتوریسم در مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط‌زیست و باز کردن درها به‌روی گردشگران چندسالی است که از سوی این سازمان مطرح می‌شود. آنها می‌گویند می‌توان براساس طرح‌های مدیریت مناطق که در آنها زون‌های تفرجی مشخص شده، هم سازه‌های سازگار با طبیعت را بارگذاری کرد و هم مسیرهایی را برای زون‌های تفرجی گسترده در نظر گرفت. سال گذشته در اولین همایش پارک‌های ملی کارشناسان گردشگری بر پتانسیل‌های این بخش تأکید کردند، آنها امسال نیز در دومین همایش پارک‌های ملی در شهرکرد نیز این گزینه را راه‌حلی برای بهبود شرایط حفاظت دانستند. «ایمان هادی»، مسئول واحد طبیعت‌گردی سازمان حفاظت محیط‌زیست، نیز در این دو همایش و در کارگاه گردشگری مشارکتی تالاب میقان در اراک‌، سازوکارهای قانونی انجام این کار را تبیین کرد. آیا گردشگری حیات‌وحش یا اکوتوریسم در ایران با شرایط حاضر این قابلیت را دارد که بازوی حفاظت باشد؟ در گفت‌وگو با ایمان هادی دراین‌باره از او پرسیدیم.

برندگان پانزدهمین دوره «Equator Prize» یا «جایزه استوا» برنامه عمران ملل متحد (UNDP) مشخص شدند. در این فهرست ۱۱ تشکل برگزیده حضور دارند که یکی از آنها انجمنی محیط‌زیستی در استان فارس و شهرستان کازرون است؛ «میراث پریشان».

این روزها همچنان که جامعه محیط‌زیست در تب‌وتاب اتفاقات عمومی در جامعه است، دغدغه دیگری هم دارد؛‌ انتصاب مدیران کل استان‌ها در سازمان حفاظت محیط‌زیست. این مدیران در استان‌های مختلف باید بتوانند در مقابل سایر مدیران ارشد استان‌ که قصد دارند با انگیزه اشتغال و تولید به زیستگاه‌ها دست‌اندازی کنند بایستند‌، آلودگی‌های خاک و آب را مدیریت کنند‌، حفاظت را به‌شکل مشارکتی پیش ببرند و ... همه این اتفاق‌ها نیز باید با بودجه اندک سازمان حفاظت محیط‌زیست انجام شود. آیا دست رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست برای انتخاب مدیران کل باز است یا ناچار است در مواجهه با انواع و اقسام فشارهای حقیقی و حقوقی این کار را انجام دهد؟ در سال‌های اخیر گروهی از مدیران استانی برای خود نقشی در انتصاب مدیران کل محیط‌زیست قائل شده‌اند، نمونه‌اش در برخی استان‌ها که استانداران،‌ نمایندگان مجلس و... که در نظر دارند مدیر نزدیک به آنها در این جایگاه قرار گیرد و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست باید در مقابل این فشارها، برای انتصاب گزینه شایسته اقدام کند؟ این رویه چه صدماتی به محیط‌زیست می‌زند و چقدر در تخریب زیستگاه نقش داشته است؟ در این پرونده «بهمن ایزدی»،‌ پیشکسوت محیط‌زیست، و «فریدون مجلسی»، نویسنده کتاب «فروپاشی»، دیدگاه‌های خود را در این زمینه بیان کرده‌اند.

«پس از سال‌های طولانی، این جلسه اولین تجربهٔ صحبت رودرروی من است.» این جمله‌ای است که «طاهر قدیریان»، کارشناس حیات‌وحش، سخنانش را با آن آغاز کرد. از بهمن ۱۳۹۶ تا کارگاه «مشارکت جوامع محلی (پروژهٔ خرس سیاه)» در مهر ۱۴۰۳ طاهر قدیریان نتوانسته بود در حوزهٔ آموزش محیط‌زیست و حیات‌وحش حضور پررنگی داشته باشد.‌ حالا اولین گام آن با پرداختن به «خرس سیاه» به‌عنوان گونه‌ای که سال‌ها برای حفاظت از آن تلاش کرده، برداشته شده است. او در این نشست بارها و بارها تأکید کرد «حفاظت مشارکتی» بسیار پیچیده است و نمی‌توان نسخه‌ای واحد برای آن نوشت.

«دولت آقای رئیسی در این سه سال هیچ‌کاری برای دریاچه نکرد. آقای جهرمی‌ سخنگوی دولت سیزدهم که در سال ۱۴۰۱ اعلام کرد ما دریاچه را احیا می‌کنیم، باید پاسخ بدهد. آنها فرصت‌سوزی و عوام‌فریبی کردند و به‌ متقاضیان مصرف آب‌بها دادند، به‌جای آنکه دنبال احیا باشند.» اینها بخشی از گفته‌های «عیسی کلانتری»، رئیس اسبق سازمان حفاظت از محیط‌زیست و دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه، در روزهای اخیر است. گفته‌هایی که با اظهارنظرهای «سعید شهند»، مدیرکل اسبق حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌غربی، تناقض دارد. او در آخرین اظهارنظر در این زمینه به «مهر» گفت: «هم‌اکنون یک میلیارد و ۴۷۰ میلیون مترمکعب آب در دریاچه ارومیه وجود دارد که نسبت به سال گذشته دو برابر بیشتر است.»