فاطمه باباخانی

همه عمر برندارم سر از این خمار مستی/که هنوز من نبودم که تو در دلم نشستی» بهمن ایزدی فعال محیط‌زیست با این بیت از سعدی سخنانش را آغاز کرد. مراد ایزدی از «تو» در این بیت می‌تواند دو گزینه باشد؛ «ایران»، «لوت». او دهه‌ها برای حفاظت از طبیعت این سرزمین تلاش کرده و درعین‌حال نقش مهمی در ثبت ملی و جهانی بیابان لوت داشته است. هشتصد و هجدهمین شب از سلسله شب‌های مجلۀ بخارا با همکاری فصلنامۀ صنوبر، پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی و انجمن مستندسازان حیات‌وحش و تنوع زیستی به بیابان لوت اختصاص یافت. شبی که در آن اغلب سخنرانان از تلاش‌های ایزدی برای حفاظت از «لوت» گفتند. ایزدی اما گله‌مند از فعالیت‌های تخریبی در این بیابان، مدیران را خطاب قرارداد «مسئولان باید صدای متخصصان و دل‌سوختگان این سرزمین را بشنوند. ما در برابر این میراث مسئولیم؛ این‌ها سرمایه‌های ماندگاری ایران، کالای نیستند که مصرف شوند و از بین بروند.»

سال پرباران تالاب اینچه ۲۵۰ تا ۳۰۰ هکتار آب داشت و در سال کم‌بارش تا مرز خشکیدگی می‌رفت، در سال‌های اخیر مساحت اینچه به یک‌هزار هکتار رسیده‌‌ است. دلیل این چهاربرابر شدن بارش‌های فراتر از نرمال نیست،‌ سه‌چهارم دیگر پساب است،‌ پسابی که به جان اینچه افتاده و مراتع را هم به زیر آب برده!‌ برخلاف آنکه شرکت کانسار خزر می‌گوید همه اقدامات برای حفظ طبیعت و تالاب را انجام داده، اما محیط‌زیست و منابع‌طبیعی از شکایت به دستگاه قضا خبر می‌دهند.

«زندگی در شمال یعنی زیستن در طبیعت»،‌ این گفته «مبینا نورمحمدیان»، کارشناس محیط‌زیست و معیشت پایدار مؤسسه «توسعه پایدار و محیط زیست» یا همان «سنستا»، است. او بیش از یک دهه در این مؤسسه بوده و در انواع و اقسام پروژه‌های داخلی و بین‌المللی با موضوع عشایر و بازتوانمندسازی جامعه بومی و محلی حضور داشته است. از او پرسیدم چطور وارد این حوزه شد؟ در این سال‌ها در کدام مناطق کار کرده‌؟ آیا تفاوتی بین کار زنان و مردان در پروژه‌های مرتبط با جامعه محلی وجود دارد و مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌ها آیا به رسمیت شناخته شده است یا خیر!

«متولد ۳۱ شهریور ۱۳۸۲ هستم، روز و ماه از این جهت گفتم که هم‌زمان با تولد خانم «مه‌لقا ملاح»، مادر محیط‌زیست ایران، است»، این اولین جمله‌ای است که «مهدیه نوروزی» می‌گوید. او که دانشجوی کارشناسی محیط‌زیست دانشگاه منابع طبیعی گرگان است، از ترم اول وارد عرصه حفاظت شد و تاکنون در پروژه‌های متعددی از نگارش شیوه‌نامه حفاظت مشارکتی در پارک ملی گلستان تا پروژه نفوذپذیری زیستگاه پلنگ در دامنه شمالی البرز شرقی همکاری کرده است. آنها که با مهدیه نوروزی همکاری داشته‌اند، او را به سختکوشی می‌شناسند. در گفت‌وگو با این حفاظتگر از او پرسیدم چگونه وارد این حوزه شد؟ وضعیت زنان و مردان در این حوزه آیا تفاوتی می‌کند و همانند بسیاری از دهه هشتادی‌ها قصد مهاجرت دارد یا خیر؟

سال ۱۳۹۸ و در ۱۵ بهمن قانون «قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور» به تصویب رسید. قانونی که براساس آن سازمان حفاظت محیط‌زیست موظف شد نیاز آبی اکولوژیکی تالاب‌ها را تعیین کند و وزارت نیرو براساس این نیازها، آب مورد نیاز را تأمین کند. پنج سال پس از تصویب این قانون نه‌تنها شرایط تالاب‌ها بهتر نشده بلکه شاهد خشکیدگی بیشتر این عرصه‌ها هستیم. در گفت‌‌و‌گو با «علی‌‌محمد طهماسبی بیرگانی»، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست و دبیر ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گردوغبار، از او درباره تأثیر خشکیدگی تالاب‌ها بر افزایش وسعت کانون‌های گردو‌غبار در کشور پرسیدیم، او در این گفت‌وگو امنیت اکولوژیک را زیربنای امنیت غذایی و... دانست و تبعات اقتصادی و اجتماعی خشک شدن تالاب‌ها را شرح داد.

«ما، جمعی از فعالان حفاظت از محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور، این نامه را به‌منظور ابراز نگرانی‌ها درخصوص وضعیت فعلی حفاظت از محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور و ادامه فشار‌ها بر فعالین این حوزه به حضورتان تقدیم می‌داریم.» نامه جمعی از فعالان و حفاظت‌گران محیط‌زیست ایران به رئیس‌جمهور با این جمله شروع می‌شود. آنها در این نامه خطاب به مسعود پزشکیان آورده‌اند: «متأسفانه در دولت چهاردهم نیز اعمال فشار و برخوردهای سلیقه‌ای و دور از مصلحت‌اندیشی در رابطه با فعالان و حفاظت‌گران محیط‌زیست و حیات‌وحش کشور همانند دوره‌های پیشین، کماکان ادامه دارد. برخوردهای حراستی، استیلای فضای امنیتی و بدگمانی بر فعالیت‌هایی کاملاً شفاف و قابل راستی‌آزمایی، ادامه کار در این حوزه را به‌شدت سخت و مأیوس‌کننده کرده است. ممنوعیت ورود افراد به مناطق تحت‌حفاظت به‌‌صورت محدود، درباره‌ منطقه‌ای خاص و با ذکر دلایل فنی امکانپذیر است و اعلام ممنوعیت ورود سراسری برای فهرستی از افراد که دست بر قضا بخشی از مجرب‌ترین کارشناسان مستقل حوزه حیات‌وحش و محیط‌زیست طبیعی هستند، علاوه‌‌بر آنکه غیرقانونی است، موجب بدگمانی و دلسرد شدن فعالان و کارشناسان این حوزه خواهد شد.» این برخوردها شامل چه مواردی می‌شود؟ و چه تبعاتی بر عرصه حفاظت دارد؟ در گفت‌وگو با سه نفر از امضاکنندگان از آنها در این باره پرسیدیم.

دو دهه قبل فصل‌ «اخبار محیط‌زیستی» در واحد درسی «اخبار اقتصادی و اجتماعی» دانشگاه اِکس آن پرُوانس فرانسه، «آبنوس صادقی» را به محیط‌زیست علاقه‌مند کرد و باعث شد هنوز بعد از ۲۰ سال درگیر یک مقوله باشد؛‌ حفاظت. او پس از تحصیل به ایران برگشت و در پروژه‌های مختلفی در حوزه آموزش،‌ حفاظت از دلفین‌ها،‌ قوچ و میش لارستان و... فعالیت کرد تا اینکه سال ۱۳۹۶ و در فضای شکل‌گرفته پس از بازداشت فعالان محیط‌زیست از این حوزه کناره گرفت. در زمانه‌ای که همه به‌دنبال راهی برای مهاجرت هستند، آبنوس صادقی در ایران مانده،‌ کار تدریس زبان فرانسه انجام می‌دهد و در کنار آن همراه با یک گروه در حال انجام پروژه‌ای کتابخانه‌ای با موضوع تاریخ حفاظت طبیعت در ایران است.

خبر انتصاب «سعید یوسف‌پور» به‌عنوان سرپرست اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان با استقبال گسترده‌ای، هم از سوی کارشناسان و هم از سوی کارکنان سازمان حفاظت محیط‌زیست، مواجه شد. درعین‌حال، کسانی که در این استان چه به‌عنوان فعال محیط‌زیست و چه کارشناس فعالیت کرده‌اند، همان وقت گفتند او راه پرسنگلاخی را برای حفاظت از زیستگاه‌های گسترده و متنوع این استان در پیش خواهد داشت. محدوده‌های گسترده‌ای از این استان جزو مناطق تحت‌مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست است‌، گونه‌های شاخصی چه در حوزه گوشت‌خواران، چه نشخوارکنندگان و چه تنها پرنده اندمیک ایران در آن زیست می‌‌کنند، در عین اینکه سطح تعارض هم در آنها بالاست،‌ هر محدوده درگیر یک یا چند نوع تعارض! در گفت‌وگو با «سعید یوسف‌پور» از او پرسیدیم با چه چالش‌هایی در کار خود روبه‌روست،‌ چه برنامه‌هایی برای حفاظت از زیستگاه‌های این استان دارد و فکر می‌‌کند بتواند در امر حفاظت موفق باشد؟

درحالی‌که اغلب کارشناسان،‌ رسانه‌ها و مردم اخبار یوز‌، پلنگ‌، خرس و سایر گوشت‌خواران را دنبال کرده و می‌کنند‌، پرتو ایروانی از نسل دهه هفتادی‌‌های کارشناسان حیات‌وحش تصمیم گرفت سراغ مورچه‌ها برود و روی آنها پژوهش کند و رساله‌اش را دراین‌باره بنویسد. او بعدتر تورهای کودک با عنوان «مورچه‌نگری» برگزار کرد و همچنان این برنامه را ادامه می‌دهد. فعالیت‌های ایروانی در حوزه حفاظت و پژوهش حیات‌‌وحش محدود به مورچه‌ها نیست‌، او یکی از اعضای تیم مدیریتی پروژه شمارش شکاری‌ها در گلوگاه برای سه سال بود که پس از شمارش سال ۱۴۰۳ تصمیم گرفت به‌عنوان یک عضو عادی با آنها همکاری کند. درعین‌حال، پرتو ایروانی عضوی از مؤسسه رمیاران حیات‌وحش است که روی حفاظت از گوشت‌خواران متمرکز شده است. از او پرسیدم این پراکندگی در حوزه‌های مختلف به کارش صدمه نزده؟ چرا سراغ مورچه‌ها رفت و آیا مورچه‌های مهاجم در ایران داریم که تنوع‌زیستی سایر گونه‌ها را با مشکل مواجه کنند؟ و درنهایت اینکه آیا زن بودن چالشی برایش ایجاد کرده است یا خیر؟

دهه ۸۰ بهار انجمن‌های محیط‌زیستی بود،‌ پروژه حفاظت از یوز آسیایی در همین دهه کلید خورد و بخش بزرگی از کارشناسان شاخص حیات‌وحش ایران در دل آن رشد کردند و توانستند تجربه‌شان را به نسل بعدی منتقل کنند. «دلارام عشایری» در همین دهه وارد عرصه حفاظت شد، مشابه بسیاری دیگر کارش را با انجمن طرح سرزمین شروع کرد‌، بعدتر به مؤسسه حیات‌وحش میراث پارسیان رفت و در ادامه با دوستانش تصمیم گرفتند سازمان مردم‌نهاد دیگری را تأسیس کنند که در این راه با چالش‌هایی مواجه شدند. او که یکی از فعال‌ترین زنان در عرصه میدانی در دهه ۸۰ و سال‌های ابتدایی دهه ۹۰ بود، این روزها به‌شکل مستقل فعالیت می‌کند. در آن دهه فعالیت زنان چطور تعریف می‌شد؟ آنها بیشتر در روستا حضور داشتند یا در زیستگاه‌های حیات‌‌وحش؟ با چه شرایطی حاضر است به کار میدانی بازگردد؟ در گفت‌وگو با این حفاظت‌گر از او در این باره پرسیدیم.

بپذیریم که مدیریت یکپارچه و نگاه جامع‌نگر در مسئله آب نداریم و علی‌رغم دهه‌ها شکست در مدیریت منابع آب، همچنان تفکر توسعه آب‌محور و افزایش طرح‌های کشاورزی در کشور وجود دارد. ما نیاز داریم برای حل مسئله‌هایی که پیچیده است و بازیگران مختلف در آن وجود دارد، تعامل داشته باشیم، بده‌وبستان کنیم، امتیاز بدهیم و امتیاز بگیریم. مسائلی ازاین‌دست با شعار قابل‌حل نیستند، البته اگر امید به توسعه و روزهای خوش سیستان وجود دارد. امروز روز خوش سیستان نیست،‌ کمااینکه دهه‌هاست مردم این منطقه روز خوشی نداشتند و شرایط سخت زندگی بارها مردم را به مهاجرت و حاشیه‌نشینی در سایر شهرها و استان‌ها وادار کرده‌ است. اما تقلیل مسئله به مقصر جلوه دادن کامل طرف افغانستان، همچنان که این روزها می‌بینیم، اشتباه است. اینها بخشی از گفته‌های «کامیار پهلوان»، کارشناس ارشد بخش آب، است که قریب به ۲۰ سال را در سیستان زندگی کرده است. پهلوان رئیس کمیته تخصصی سدهای پسماند کمیته ملی سدهای بزرگ ایران و نماینده ایران در کمیته تخصصی سدهای پسماند کمیسیون بین‌المللی سدهای بزرگ (ICOLD) است.

|پیام ما|«بله، من جاسوس هستم، ولی جاسوس درناها»؛ وقتی بازار تهمت داغ بود و به الن ووسالو شک می‌کردند که برای چه ایران مانده در‌حالی‌که همسرش به آمریکا مهاجرت کرده است، این جمله را به خنده می‌گفت. او برای دهه‌ها زیر بار انواع و اقسام حرف‌ها تاب آورد و درنهایت هفته گذشته ۱۹ دی در ۹۵سالگی در ایران درگذشت، میراث الن ووسالو- توکلی اما در دنیای حفاظت باقی خواهد ماند. به مناسبت درگذشت او پرونده‌ای را با دو یادداشت منتشر کردیم، «محمود قاسمپوری»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تربیت مدرس، در یادداشت خود شرحی از مرارت‌هایی که او در ایران کشید و دستاوردهایی که داشت، ارائه داده است. «ایمان ابراهیمی‌»، حفاظت‌گر پرندگان، نیز در یادداشت خود با مروری بر زندگی ووسالو و تلاش‌هایش نتیجه گرفته است «زندگی الن به ما یادآوری می‌کند که عشق و تلاش به‌تنهایی ضامن موفقیت در حفاظت نیستند.»