مهتاب جودکی

ایران پنجمین سال خشکسالی پی‌درپی را از سر می‌گذراند؛ دوره‌ای بحرانی و طولانی که طرح‌های جیره‌بندی آب و حتی ایده بحث‌برانگیز تخلیه تهران هم در آن مطرح شد. اکنون پژوهش علمی WWA نشان می‌دهد خشکسالی‌های چندساله‌ای که در اقلیم پیشاصنعتی تقریباً هر ۲۵۰ سال یک‌بار رخ می‌داد، بر اثر تغییراقلیم و فعالیت‌های انسانی ۵۰ برابر محتمل‌تر شده‌اند. گرم‌شدن ۱.۳ درجه‌ای زمین، ایران و حوضه دجله و فرات را در چرخه‌ای فرساینده از کم‌بارشی و تبخیر شدید گرفتار کرده است.

آتش‌سوزی‌های دنباله‌دار عرصه‌های جنگلی کشور گرفتار برخوردهای امنیتی شده است. صفحه اینستاگرامی یکی از فعالان محیط‌زیست که درباره آتش‌سوزی‌های جنگلی اطلاع‌رسانی می‌کرد، از هفته پیش مسدود شده است. در روزهایی که عرصه‌های جنگلی «چهارباغ» می‌سوخت، بعضی افراد حاضر در عملیات اطفای حریق به «پیام ما» خبر دادند برای گفت‌وگو با رسانه‌ها درباره آتش‌سوزی تحت فشار قرار گرفته‌اند. بعضی کارشناسان و فعالان محیط‌زیست معتقدند ایجاد چنین فضایی به ناامیدی از تسهیلگری و فعالیت‌های داوطلبانه و مسئولانه می‌انجامد.

در ساعات نوشتن این گزارش جنگل‌های گلستان و ارسباران در آتش‌اند. تا ظهر روز سه‌شنبه، چهارم آذر، جنگل‌های الیت در منطقه حفاظت‌شده «چهارباغ» مازندران بعد از ۲۵ روز تحمل شعله‌های آتش درحال لکه‌گیری‌اند، اما گسترش دوباره آتش بعید نیست. دخالت عامل انسانی در این آتش‌سوزی از سوی مسئولان مربوطه قطعی دانسته شده و اکنون صحبت از دلیل آتش‌سوزی‌های متعدد در دیگر عرصه‌های جنگلی است. این هفته جنگل‌های کلاردشت، نوشهر و رامسر هم در آتش سوختند و حالا در گلستان محدوده محمدآباد، سوسرا، ساسنگ، شهرستان‌های گالیکش، کلاله، مینودشت آتش بر پاست، هم‌زمان با سوختن جنگل‌های ارسباران در آذربایجان‌شرقی. در سومین ماه پاییز، جنگل‌ها بارانی به خود ندیده و خشک و تشنه‌اند، اما شماری از فعالان حاضر در مناطق درگیر حریق معتقدند این آتش‌سوزی‌ها مشکوک‌اند. در همین حال، پیگیری‌های «پیام ما» از سازمان‌های حفاظت محیط‌زیست و منابع‌طبیعی دراین‌باره بی‌نتیجه است.

در ساعاتی که مدیرکل بحران مازندران از «مهار ۸۰ درصدی» حریق جنگل‌های «الیت» می‌گوید، نیروهای مردمی، محیط‌زیست و منابع‌طبیعی با شعله‌های وحشی دست به گریبان‌اند. تا زمان نوشتن این گزارش در عصر سه‌شنبه، ۲۷ آبان، آتش‌سوزی در ارتفاعات منطقه حفاظت‌شده چهارباغ به هفدهمین روز رسیده است و آتش یک‌‌هکتاری که در بی‌توجهی رها شده بود، بیش از صد هکتار از عرصه جنگلی و مرتعی را درنوردیده است. تا امروز حتی آب دریا هم نتوانسته آتش را خاموش کند.

درحالی‌که وزارت کشور از «حمایت از تحصیل همه دانش‌آموزان اتباع» سخن می‌گوید، داده‌های پژوهشی تازه نمایانگر شکاف میان سیاست‌های اجرایی و واقعیت‌های میدانی است: ۴۴۵ هزار کودک افغانستانی مهاجر از تحصیل بازمانده‌اند و از هر دو کودک مهاجر در سن تحصیل، یک نفر از دسترسی به آموزش محروم است. آماری که به‌تازگی در نشست «وضعیت‌شناسی مهاجرین افغانستانی در ایران» مطرح شده، نشان می‌دهد فقط از سه مدرسه شهرری، ۴۲۰ دانش‌آموز افغان کم شده است و در جنوب تهران چهار مدرسه در اثر کاهش جمعیت دانش‌آموزی تعطیل شده‌اند. از طرف دیگر، هم‌زمان با محدود شدن دسترسی به آموزش بعد از جنگ دوازده‌روزه، بعضی بیمارستان‌ها و حتی مؤسسه‌های خیریه درمانی از پذیرش کودکان بیمار مهاجر شانه خالی کرده‌اند.

بانگ چند گوزن در جنگل می‌پیچد. «پیمان» می‌گوید این «صداهای پسرانه» از گلوی مرال نر جوانی می‌آید که هنوز جفتی پیدا نکرده. دقیقه‌ای بعد، ارتفاعات جنوبی ارفع‌کوه از صدای مرالی بزرگ به لرزه می‌افتد. در عصر یکی از آخرین روزهای فصل گاوبانگی، گوزن‌های قرمز هنوز سرمست‌اند. «تا چند سال پیش این‌همه بانگ مرال نبود.» «داریوش» می‌گوید «مرال‌ها می‌دانند که اینجا دیگر امن است» و «مرال‌ها می‌دانند» را محکم ادا می‌کند. آنها دوست و برادرند، نگهبانان این راشستان بزرگ، حافظان مرال‌های تیزرو در یکی از آخرین نقاط بکر ایران.

تا «پروان» سه روز و سه شب راه است. راه دور کوچه‌های تنگ دروازه‌غار تا دامنه‌های هندوکش، «ظریفه» را به پسرش می‌رساند. او را رد مرز کرده‌اند و مادر طاقت نمی‌آورد پسر ۱۶ساله‌اش در ولایت پروان تنها بماند. دست شوهر و سه فرزندش را گرفته و خود را به راه دشوار سپرده. آنها بعد از تقلای بسیار پولشان را از صاحبخانه پس گرفته‌اند، اندک وسایل خانه را به باربری سپرده‌اند و در اتوبوسی نشسته‌اند که به مشهد می‌رود. و از آنجا تا مرز دوغارون، و بعد هرات و قندهار، و بعد کابل و چاریکار. آنجا دختران را به مکتب راه نمی‌دهند، طالبان اینترنت را قطع کرده، بیکاری و گرانی است. ولی باید رفت.

رئیس‌جمهور آمریکا، با این کلمات اقدامات مقابله با پدیده تغییراقلیم را وصف کرد: «پوچ»، «احمقانه»، «فریب»، «کلاهبرداری». او در سخنرانی یک‌ساعته‌اش در مجمع عمومی سازمان ملل تا توانست به تغییراقلیم و علم تاخت. سخنرانی علیه پدیده‌ای که پژوهش‌های علمی بی‌شماری بر آن صحه می‌گذارند و ظهور آن بر همه عیان شده، قابل پیش‌بینی بود، اما بسیاری را برآشفته است. ترامپ از زمان بازگشت به ریاست‌جمهوری در ژانویه، بارها به پروژه‌های جهانی برای مقابله با تغییراقلیم حمله کرده و ماه‌هاست که تلاش می‌کند نهادهای جهانی فعال در این زمینه را تضعیف کند.

«نبادان» هنوز زنده است، اما حکم مرگش را امضا کردند. مسئولان امور آب ابرکوه، هیئت‌امنای قنات و بهره‌برداران محلی در جلسه‌ای، فوت قنات را اعلام کردند. مثل اینکه برای بیماری که در تخت بیمارستان بستری است، فاتحه بخوانند و برای خاکسپاری‌اش برنامه بریزند. بدون اینکه مهم باشد آب جاری در رگ‌های نبادان، صدها و بلکه هزاران سال است، سرو ابرکوه را سیراب می‌کند. با لوله پولیکایی که از قنات به‌سمت زمین‌های کشاورزی کشیدند، مزرعه‌هایشان را سیراب کردند و مظهر نبادان را خشکاندند. اکنون سرنوشت سرو کهنسال ابرکوه چه می‌شود؟

مدیرعامل ۸۰ساله سازمان بوستان‌های تهران بعد حدود ۳۸ سال از صندلی مدیریت برخاست. از ۵۳ سال پیش که «علی‌محمد مختاری» با مدرک کارشناسی مهندسی کشاورزی به شهرداری تهران آمد، شهرداران مختلفی را به چشم دید؛ با حساب سرانگشتی از سال ۱۳۵۱ تاکنون ۲۵ شهردار. از پاییز ۶۶ که تاریخ ثبت‌شده حضور مختاری در سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران است، تهران ۱۶ شهردار مختلف داشت و در تمام این سال‌ها مختاری در سمت خود باقی ماند. او هیچ‌وقت بازنشست نشد، حتی دیروز (چهارشنبه، ۲۶ شهریور) که ناگهان از سمتش برکنار شد و قرار است سازمان بوستان‌های تهران بعد از چند دهه مدیر جدیدی به خود ببیند، مختاری در جایگاه مشاور شهردار در امور بوستان‌ها منصوب شده است.

شلیک به معترضان معدن طلای «قلقله» در سقز، جان جوانی ۲۲‌ساله را گرفت. عصر دوشنبه (۲۴ شهریور)، وقتی اهالی روستای «پیرعمران» برای اعتراض تجمع کردند، با سلاح گرم به معترضان شلیک شد؛ «محمد رشیدی» جان باخت و سه نفر دیگر مجروح شدند. از مدت‌ها پیش کسی به انتقادها درباره راه‌سازی‌های این معدن طلا و آلایندگی آن توجهی نکرد و چندین تجمع اعتراضی مردم محلی بی‌جواب ماند. اکنون جسم بی‌جان یکی از جوانان روی دست اهالی مانده است.

هفته‌ای پرتنش و خونین در نپال به پایان رسید؛ خیابان‌های کاتماندو شاهد اعتراض گسترده جوانان نسل زد علیه فساد سیاسی و ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی بود. معترضان جوان فریاد زدند: «اکنون نوبت ماست.» آنها وارد پارلمان شدند، ساختمان‌های دولتی و هتل‌های لوکس را به آتش کشیدند و با گسترش اعتراضات، هزاران زندانی در سراسر کشور از زندان‌ها گریختند. حکومت با خشونت به آنها پاسخ داد و طبق اعلام پلیس تا روز جمعه، ۱۲ سپتامبر (۲۱ شهریور) دست‌کم ۵۱ نفر جان خود را از دست داده‌اند. اگرچه ممنوعیت دولت بر ده‌ها شبکه اجتماعی جرقه این قیام بزرگ بود، اما ریشه آن به سال‌ها نارضایتی و خشم از سیاستمداران فاسد و خودمحور نپال برمی‌گشت.