مهتاب جودکی

اینترنت در ایران دیگر مثل گذشته نیست و نمی‌دانیم چه زمانی به‌شکل سابق برمی‌گردد. از ۱۸ دی، یعنی ۲۵ روز پیش، اینترنت به‌طور کامل قطع شد و چند روزی است که کاربران با وی‌پی‌ان‌های پراختلال و تحت کنترل می‌توانند این محدودیت را دور بزنند. ارتباطات روزمره مختل شده و خسارت کسب‌وکارها هر روز روی هم تلنبار می‌شود. دفعه پیش در جنگ دوازده‌روزه به همین وضع دچار شده بودیم، اما به گواه کارشناسان حوزه فناوری، این‌بار از همه تجربه‌های پیشین سخت‌تر است؛ سایه جنگ بر سر ماست و دور نیست که درصورت حمله، آخرین روزنه‌های اتصال به جهان مسدود شود.

قطع سراسری اینترنت به روز هفدهم رسیده است. کاربران از ساعت ۸ غروب هجدهم دی در «شبکه ملی اطلاعات» یا آنچه «اینترنت ملی» خوانده می‌شود، گیر افتاده‌اند و فضای ارتباطی همچنان بسته است. مسئولان دیگر خودشان پیش افتاده و عدد خسارت ادامه این روند را اعلام می‌کنند؛ روزانه دو تا سه هزار میلیارد تومان. کاربران چند روزی است که شاهد نوساناتی در اتصال هستند و وعده‌هایی درباره بازگشت اینترنت به «وضعیت عادی» داده می‌شود؛ اما هنوز نشانه‌ای از گشایش دیده نمی‌شود. در سومین هفته قطع اینترنت بین‌المللی و ضربه‌های سهمگین آن به کسب‌وکارهای کوچک و بزرگ، سهم‌خواهی برای «اینترنت طبقاتی» شکل دیگری به خود گرفته است. «وحید فرید»، فعال و کارشناس حوزه فناوری اطلاعات در این گفت‌وگو به سؤالات «پیام ما» درباره وضعیت کنونی پاسخ می‌دهد.

آیا به اینترنت جهانی وصل می‌شویم؟

«پریسا» به شاگردانش در کشورهای مختلف زبان فارسی آموزش می‌داد و به آنها می‌گفت ایران آن چیزی نیست که در خبرها می‌گویند. او از ۱۲ روز پیش تا امروز نتوانسته اینستاگرام، تلگرام و واتس‌اپ را باز کند و تا امروز حتماً شاگردانش اخبار را دیده‌اند. «الهه» مشاور تغذیه است و می‌گوید بسیاری از مراجعانش که وضعیت روزانه‌شان را آنلاین پیگیری می‌کرد، به پرخوری عصبی افتاده‌اند و دل‌ودماغ رسیدن به وضع سلامتشان را ندارند. «رضوان» شب‌ها به‌سختی پلک روی هم می‌گذارد، چون اجناس سفارشی مشتریانش از کشورهای دیگر به دستش نمی‌رسد. شبیه او بسیارند. طولانی‌ترین خاموشی اینترنت ایران دامن همه را گرفته است و درآمدزایی کسب‌وکارهای خرد آنلاین متوقف شده است.

چهار روز پس از قطعی سراسری اینترنت بین‌المللی، مردم فقط به سایت داخلی بر بستر «اینترنت ملی» دسترسی دارند. ارسال پیامک هنوز ممکن نیست، قطعی شبانه آنتن‌های تلفن همراه ادامه یافته و پیام‌رسان‌های بومی همچنان اختلال دارند. در شرایطی که اینترنت جهانی در انحصار ۹ سایت و خبرگزاری داخلی است، روزنامه‌ها و پایگاه‌های خبری به‌سختی فعالیت خود را ادامه می‌دهند و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به پیگیری‌های «پیام ما» درباره این وضعیت پاسخ نمی‌دهد.

سومین روز خاموشی اینترنت در سراسر ایران سپری شده است. روزهای پنجشنبه و جمعه (۱۸ و ۱۹ دی) هم‌زمان با اعتراضات، حتی «اینترنت ملی» هم قطع بود. اکنون اینترنت داخلی، آخرین نخ ارتباطی مردم با یکدیگر است. در شرایط قطعی شبکه جهانی، در روزهای گذشته پروازها مختل شد و در حال حاضر با قطعی تمامی دیتاسنترها، کسب‌و‌کارهای وابسته به اینترنت تعطیل‌ و سرویس‌های خدمات آنلاین و حتی پیام‌رسان‌های داخلی درگیر اختلال شدیدند. وزارت ارتباطات و فناوری روز جمعه در اطلاعیه‌ای اعلام کرد قطعی اینترنت از سوی «مراجع امنیتی ذی‌صلاح» و به‌علت «شرایط پیش‌آمده در کشور» اعمال شده و «وزارت ارتباطات مجدانه درحال پیگیری برقراری ارتباطات و از سرگیری خدمات مذکور است». طبق این اطلاعیه قرار بود «نتایج اقدامات» برای برقراری ارتباط «متعاقباً اطلاع‌رسانی شود»، اما به‌جز اتصال اینترنت ملی، تغییر دیگری رخ نداده است.

سال ۲۰۲۵ میلادی، سالی بود که زمین و ساکنانش بار دیگر تاب‌آوری خود را آزمودند. موج‌های گرما، خشکسالی فراگیر و آتش‌سوزی‌های ویرانگر در یک‌سو و طوفان‌های مهیب، بارش‌های سیل‌آسا، سیلاب و رانش زمین در سوی دیگر، سرتاسر قاره‌ها را درگیر کرد. این رخدادها علاوه‌بر خسارت‌های جانی و مالی گسترده، محیط‌زیست را تحت فشار شدیدی قرار دادند. دانشمندان با اطمینان می‌گویند تغییراقلیم بر اثر فعالیت‌های انسان تشدید شده و ۲۰۲۵ در فهرست سه‌گانه گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده در جهان جای گرفته است.

سامانه‌های بارشی یکی پس از دیگری به کشور وارد می‌شوند، اما بحران هنوز همان بحران است. رئیس سازمان هواشناسی هم همین را می‌گوید: «ایران با خشکسالی بی‌سابقه، افزایش دما، رخدادهای جوی شدید و تغییرات الگوهای بارش مواجه است.» کارشناسان حوزه آب از مدت‌ها پیش وضعیت بحرانی آب را «ورشکستگی آبی» نام نهاده‌اند؛ وضعیتی که فراتر از پیامدهای تغییراقلیم، در دهه‌ها مدیریت ناپایدار آب ریشه دارد. این‌طورکه وبسایت خبری-تحلیلی دانشگاه «ییل» نوشته، سدها و چاه‌های پرمصرف، به‌جای حل مشکل آب در سرزمین خشک و نیمه‌خشک ایران، بحران را تشدید کرده‌اند و اکنون تنها راه نجات، بازسازی قنات‌ها، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و اصلاح الگوی آبیاری و کشاورزی است.

پای نامه‌شان امضا زده‌اند: «با احترام دانش‌آموزان دهم و یازدهم و دوازدهم دبیرستان غیرقانونی ثقلین». مدرسه‌شان در چهارمین ماه سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ پلمب شده است. دانش‌آموزان علاوه‌بر مبالغ هنگفت شهریه، حتی موفق نشده‌اند پرونده تحصیلی خود را پس بگیرند و بدون کد دانش‌آموزی به مدرسه‌ای قانونی و البته دورتر فرستاده شده‌اند. ۱۲ معلم هم بدون کار و حقوق، بلا‌تکلیف مانده‌اند. معلم‌ها و دانش‌آموزان، همگی از مدیر این دبیرستان غیردولتی در تهرانپارس شاکی‌اند.

متولی امامزاده هاشم گیلان تمامی درختان تنومند محوطه امامزاده را از ریشه بریده است. تصاویری که به دست «پیام ما» رسیده، نشان می‌دهد قطع غیرقانونی این درختان آزاد با مجوز اداره منابع‌طبیعی انجام شده است. از دو روز پیش با تکه‌تکه کردن این درختان کهنسال انگار روی زخم کهنه اهالی روستای امامزاده هاشم نمک می‌پاشند؛ اداره اوقاف و امور خیریه گیلان که همه خانه‌ها، مغازه‌ها و زمین‌های این روستا را به نام خود سند زده، در سال‌های گذشته رفته‌رفته درختان اطراف بقعه و محوطه امامزاده را به‌بهانه محوطه‌سازی و هم‌سطح‌سازی گورستان قطع کرده است.

مرور ۲۲ مطالعه جهانی نشان می‌دهد اختلال‌های روانی و حتی رفتارهای خودکشی با افزایش دما و شدت رویدادهای اقلیمی افزایش می‌یابند، چنان‌که هر درجه افزایش دمای محیط، احتمال خودکشی را حدود یک درصد بالا می‌برد و موج‌های گرما نرخ بستری روانی را تا ۶.۴ درصد افزایش می‌دهند. با وجود این شواهد، مطالعات انجام‌شده در ایران بسیار محدود است و به چند بررسی درباره نقش عوامل اقلیمی در خودکشی یا ارتباط تغییراقلیم با افسردگی ختم می‌شود.

دو هفته پس از پایان آتش‌سوزی جنگل‌های الیت در منطقه حفاظت‌شده چهارباغ، مجلس دو گزارش درباره علت‌های وقوع این حریق ۲۳‌روزه ارائه کرد. کمیسیون‌های امور داخلی و شوراها و همچنین کشاورزی هر دو بر نقش عوامل انسانی و همین طور تغییراقلیم و خشکسالی در بروز آتش‌سوزی و گسترش آن تأکید دارند و از ناکارآمدی مدیریتی و نبود زیرساخت کافی در حفاظت از جنگل‌ها و پیشگیری از حریق می‌گویند. پیشنهاد «پاکسازی درختان شکسته و افتاده» که در میان کارشناسان جنگل مخالفان بسیاری دارد، از جمله اشتراکات این گزارش‌هاست؛ اما نکته دیگری که به آن اشاره شده، انفعال سازمان حفاظت محیط‌زیست در مواجهه با این بحران است. البته این گزارش‌ها هیچ اشاره‌ای به عملکرد سازمان منابع‌طبیعی ندارد.