اخلاق محیط‌زیستی و شیوه تعامل انسان با طبیعت، همواره یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد بحث بوده است. بسیاری از ما بارها از خود پرسیده‌ایم چگونه برخی افراد به‌راحتی جنگلی را به آتش می‌کشند یا حیوانی را آزار می‌دهند، اما در مقابل، عده‌ای حتی برای جان یک مورچه نیز ارزش قائل‌اند. پاسخ این تفاوت را باید در کودکی جست‌وجو کرد. اگر انسان در سال‌های نخست زندگی با طبیعت پیوند برقرار کند و خود را بخشی از آن بداند، در بزرگسالی نیز به‌سادگی به آن آسیب نمی‌زند. همین نگاه، محور نشست «کودکان، تجربه طبیعت و آینده حفاظت از آب» بود؛ نشستی که بخشی از مباحث آن در این گزارش مرور می‌شود.

تازه‌ترین گزارش سازمان ملل متحد با عنوان «آب برای همه مردم، حقوق و فرصت‌های برابر»، بحران جهانی آب را بیش از آنکه معضلی فنی یا زیرساختی بداند، بحرانی انسانی و جنسیتی معرفی می‌کند. این گزارش بر پیوند ناگسستنی میان آب و برابری جنسیتی تأکید دارد و نادیده گرفتن این موضوع را نه‌تنها ظلمی آشکار به نیمی از جمعیت جهان، بلکه یکی از دلایل اصلی نرسیدن به اهداف توسعه پایدار می‌داند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست. بر اساس پژوهش‌های داخلی، با وجود آنکه زنان به‌طور روزمره با مسئله کمبود آب مواجه‌اند، در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با آن مشارکت داده نمی‌شوند.

مدیریت پسماند، به‌ویژه پسماندهای خشک، سال‌هاست به یکی از چالش‌های مهم کشور تبدیل شده است؛ چالشی که برای حل آن قوانین و آیین‌نامه‌های متعددی وجود دارد، اما بسیاری از آنها به‌درستی اجرا نشده‌اند. اکنون پویشی با عنوان «نه به پلاستیک» در آغاز مسیر خود قرار دارد؛ پویشی ملی با مسئولیت سازمان حفاظت محیط زیست که بخش مهمی از آن بر اقدامات فرهنگی متمرکز است. این در حالی است که پلاستیک در ایران کالایی پرمصرف و ارزان محسوب می‌شود و تنها ۱۰ درصد آن در کشور بازیافت می‌شود. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره این پویش گفت: «برای حل مشکلات پسماند، باید ابزارهای اقتصادی را همراه با کار فرهنگی به‌کار گرفت، اما این کار نیازمند برنامه‌ای گام‌به‌گام و اولویت‌بندی‌شده است.» تاکنون برنامه‌های مختلفی برای کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف در کشور اجرا شده، اما به نتیجه مشخصی نرسیده است و باید دید این پویش در نهایت تا چه اندازه می‌تواند به کاهش مصرف پلاستیک منجر شود.

بر اساس گفته‌های رئیس مرکز امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، دیپلماسی آب در مرزهای شرقی، غربی و شمالی کشور، حتی در دوران جنگ نیز با وجود همه دشواری‌ها ادامه داشته است. با این حال، کارشناسان حوزه آب و دیپلماسی معتقدند دیپلماسی آب ایران به‌دلیل در اولویت نبودن مسئله آب، وجود تحریم‌ها و ناهماهنگی بین‌بخشی، هنوز نتوانسته است گرهی از بحران‌های آبی کشور باز کند. آنها معتقدند رویکرد کشور نسبت به دیپلماسی باید تغییر کند، بخش‌های غیررسمی مانند دانشگاه‌ها وارد این فرایند شوند و از ظرفیت‌های آنها بهره گرفته شود.

پارک‌های تهران، ریه‌های این شهر هستند؛ ریه‌هایی که تهران با آن نفس می‌کشد و سرسبزی‌شان روح انسان را تازه می‌کند. اما خبرهای ناگواری از آنها به گوش می‌رسد. بوستان لاله که در مرکز شهر قرار دارد، یکی از قدیمی‌ترین و زیباترین پارک‌های تهران است. اما حالا در ابتدای تابستان، درختان این پارک کم‌کم رو به خشکی می‌روند. کارکنان پارک و شهرداری، خرابی و خشکی چاه‌ها، کمبود نیروی کار و همچنین بی‌توجهی مدیر پارک را از دلایل این اتفاق می‌دانند. فعالان محیط‌زیست معتقدند وقتی به پارک لاله، که گل سرسبد پارک‌های تهران است، رسیدگی نمی‌شود، باید منتظر بود تا پارک‌های دیگر هم با چالش‌هایی از این دست مواجه شوند. در این گزارش، همراه با دو کارشناس جنگل و فضای سبز، قدم در بوستان لاله می‌گذاریم و احوال درختان را از نزدیک پیگیری می‌کنیم.

هرساله ۱۲ ژوئن سراسر جهان توجه خود را به مبارزه با کار کودک معطوف می‌کند. شعار امسال برای این روز «کارت سرخ به کار کودکان: بازی عادلانه برای کودکان، کار شایسته برای بزرگسالان» است. با اینکه همیشه مسئولان درباره چگونگی مبارزه با کار کودکان حرف‌های زیبا زده‌اند، اما هنوز که هنوز است حتی آمار دقیقی از تعداد کودکان کار و اینکه مشغول چه کاری هستند، وجود ندارد. همچنین بنا به گفته کارشناسان، طرح‌ها و برنامه‌های زیادی برای سازمان‌دهی کودکان کار نوشته شده، اما هیچ‌کس پیگیر اجرایی شدن آنها نبوده است. با تمام این مشکلات، انجمن‌های حوزه کودک همچنان برای مبارزه با این مشکل تلاش می‌کنند.

سازمان‌های مردم‌نهاد در ایران سابقه‌ای بیش از یک‌صد سال دارند. اما در تاریخ پرفرازونشیب کشور ما، با وجود شکل‌گیری مفهوم نهادهای مدنی و مردم‌نهاد، به‌دلیل وجود حکومت‌هایی مقتدر، این سازمان‌ها مجال نفس‌کشیدن نداشتند. با پیروزی انقلاب اسلامی، آن چالش‌ها همچنان ادامه داشت. در بعضی سال‌ها امکان فعالیت آزادانه بیشتر بود و در برخی دیگر کمتر. حالا هم با ازسرگذراندن دو جنگ و اعتراضی گسترده، عرصه بر سازمان‌های مردم‌نهاد از همیشه تنگ‌تر شده است. کارشناسان یکی از دلایل این امر را نقدناپذیری دولت و نگاه بدبینانه به سازمان‌های مردم‌نهاد می‌دانند. آنها معتقدند بستن فضای گفت‌وگو در نهایت به ضرر حاکمیت است و آن را ضعیف و ناتوان باقی می‌گذارد.

آیا می‌توان جهانی ساخت که هم از نظر اقتصادی عادلانه باشد و هم در مرزهای محیط‌‎زیستی کره‌زمین باقی بماند؟ این پرسش مرکزی گزارش جهانی عدالت ۲۰۲۶ است؛ گزارشی حاصل همکاری ۴۵ پژوهشگر و بیش از ۲۰۰ متخصص در چارچوب پروژه جهانی عدالت. پاسخ گزارش به این سوال، بله است. چنین جهانی ممکن است، اما تنها در صورتی‌که هم‌زمان سه تحول بزرگ اتفاق بیفتد. اول، گذار سریع به سمت انرژی‌های پاک. دوم، تغییر بنیادین در الگوهای مصرف و تولید به سمت آنچه گزارش کفایت می‌نامد. سوم، کاهش چشمگیر نابرابری درآمد، ثروت و قدرت در سطح جهان. این گزارش این سه بُعد را در یک مدل کمی ترکیب کرده و نشان می‌دهد که نه تنها اهداف اقلیمی، بلکه عدالت اقتصادی نیز در این مسیر قابل دستیابی است.

کودکی مدتی است که در گیرودار جنگ به فراموشی سپرده شده است. مدارس تعطیل است، والدین بی‌حوصله‌اند و کودکان در دنیای پر ترس خود تنها مانده‌اند. همین بهانه‌ای برای برگزاری نشست «جنگ و کودک» شد. در این نشست از مقامات دولتی، مدیر مرجع ملی حقوق کودک، رئیس کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و معاونت آموزش‌وپرورش نیز دعوت شده بودند؛ اما هیچ‌کدام نیامدند.

خیلی وقت است که مدارس دیگر حضوری نیستند و کلاس درس در یک صفحه موبایل خلاصه می‌شود. برگزارنشدن امتحان دبستانی‌ها و مجازی‌شدن امتحانات پایه هفتم تا دهم هم تیرخلاص را به پیکر آموزش زد و بی‌رغبتی کودکان به درس‌خواندن را افزایش داد. اما حالا دیگر آسیب‌ها تنها به افت تحصیلی دانش‌آموزان محدود نمی‌شود و نگرانی به انزوا و دوری بچه‌ها از فضای مدرسه و ازدست‌دادن حلقه‌های دوستی و همچنین دسترسی بیش از حد و بدون کنترل آنها به فضای مجازی است؛ زیرا والدین به هوای آنکه پلتفرم‌های داخلی محدودیت‌های بیشتری دارد بدون هیچ مراقبتی آنها را در این فضا رها کرده‌اند. در این میان خود دانش‌آموزان هم مشتاق بازگشت به مدرسه‌اند و می‌خواهند زندگی عادی خود را از سر بگیرند.

اینترنت پای ثابت صحبت‌های ماست. خاموشی دیجیتال حالا به هفته دوازدهم رسیده و نگاه تصمیم‌گیران به اینترنت برای کنشگران و کاربران روشن‌تر شده است؛ برخلاف پژوهش‌های سال‌های اخیر که اثر مستقیم اینترنت را بر وقوع اعتراضات و تحولات رد می‌کند، تصمیم‌گیران در ایران هنوز گمان می‌کنند تمام مشکلات جامعه ناشی از دسترسی به فضای مجازی است. در شرایطی که کاربران ایرانی اتصال به شبکه جهانی را مطالبه می‌کنند، «اینترنت» بهانه نشستی برای گفت‌وگو شد. تعدادی از فعالان و کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات در یکی از کتاب‌فروشی‌های تهران گرد هم آمدند و درباره قطعی اینترنت و فیلترینگ گسترده صحبت کردند و به این سؤال پاسخ دادند که با ادامه این روند آیا تن‌دادن به «اینترنت پرو» اخلاقی است؟

هفتمین روز جنگ انبارهای نفت تهران مورد حمله قرار گرفت، انبارهایی که هرکدام هزاران لیتر سوخت در خود داشتند. حالا پس از گذشت دو ماه رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست این حمله را مصداق «اکوساید» یا «بوم‌کشی» خوانده است؛ مفهومی که به اقدامات غیرقانونی یا بی‌پروایانه با آگاهی از احتمال وقوع خسارت شدید، گسترده یا درازمدت به محیط‌زیست اشاره دارد. به گفته «شینا انصاری» در طول جنگ اخیر که اکنون به آتش‌بسی شکننده گره خورده، ۳۶۸ هزار مترمکعب سوخت مایع و نزدیک به ۱۹۹ میلیون مترمکعب گاز طبیعی از بین رفته و آلودگی ناشی از آن وارد آسمان کشور شده است. همچنین گزارش رئیس سازمان محیط‌زیست نشان می‌دهد که آلودگی نفتی فعلی در خلیج‌فارس ناشی از رهاسازی آب توازن کشتی اروپایی بوده است. این موارد همراه با آسیب‌های دیگر به طور مستند برای سازمان‌های جهانی فرستاده شده؛ اما هنوز پاسخی درخور به این گزارش و گزارش پیشین (جنگ ۱۲روزه) داده نشده است.