لزوم اصلاح قانون به نفع محیط بانان

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی باعنوان «بررسی وضعیت ماموران یگان حفاظت محیط زیست (محیطبانان)» بر مسایل و وضعیت شغل محیطبانی مروری داشته است. در این گزارش، مواردی همچون ساعات کاری محیطبانان، حمایت‌ها و کمبودها، حقوق و مزایای شغل محیطبانی بررسی شده است. پیشنهادهایی نیز برای بهبود این شغل ارائه شده که مهمترین آنها، اصلاح قانون به‌کارگیری سلاح و پیشنهاد اضافه‌کردن بندهایی مربوط به مأموریت محیطبانان است. بااین‌حال، در این گزارش هیچ اشاره‌ای به روش‌های مدیریت مناطق تحت حفاظت که تأثیر مستقیم بر کیفیت شغلی محیطبانان دارد، حرفی به میان نیامده است.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد کرده تا «قانون به‌کارگیری سلاح توسط مأمورین نیروهای مسلح» که در سال ۱۳۷۳ تصویب شده است، اصلاح شود و بندهایی به آن اضافه شود. این مرکز در گزارش خود نوشته است که در تبصره ماده یک که نیروهای مسلح مشمول این قانون نام برده شده‌اند، پس از عبارت «وزارت اطلاعات»، عبارت «مأمورین اجرایی سازمان حفاظت محیط زیست (محیطبانان)» اضافه شود. همچنین پیشنهاد شده است بندی جدید باعنوان «بند ۱۱» به ماده ۳ این قانون اضافه شود. این بند پیشنهادی عبارت است از: «براي جلوگیري و مقابله با اشخاصی که به‌صورت مسلحانه وارد مناطق تحت مدیریت سازمان و یا مناطق شكارممنوع شده و به اخطار مأموران توجه نمی‌کنند.»
بند سوم قانون به‌کارگیری سلاح، مواردی را که مأموران نیروهای مسلح حق استفاده از سلاح خود را دارند، تشریح می‌کند؛ از آنجا که بندی دربارۀ مأموریت‌های محیطبانان در این قانون وجود ندارد،‌ در برخی موارد که درگیری‌های مسلحانه بین متخلفان و محیطبانان منجر به جراحت یا مرگ افراد متخلف می‌شود، محیطبانان در برخی دادگاه‌ها مقصر شناخته می‌شوند. به‌نظر می‌رسد که پیشنهاد مرکز پژوهش‌های مجلس نیز از این جهت است که اولاً این بند در قانون به‌کارگیری سلاح درج شود و ثانیاً حدود قانونی به‌کارگیری سلاح برای محیطبانان مشخص شود. ازاین‌رو، در این پیشنهاد قید شده است محیطبانان تنها در برابر اشخاص که به‌صورت غیرقانونی و «مسلحانه» وارد مناطق می‌شوند قادر به سلاح خود هستند. به‌عبارت دیگر، محیطبانان پیش از اقدام به استفاده از سلاح موظفند تا از مسلح‌بودن متخلفان اطمینان حاصل کنند.

محیطبانان از بالاترین امتیاز سختی شرایط برخوردارند، اما در هنگام بازنشستگی میزان ۴۵۰۰ امتیاز سختی شرایط کار به ۱۵۰۰ امتیاز تقلیل می‌یابد

پیشنهاد برای تغییر قوانین «احراز شهادت»
گزارش مرکز پژوهش‌ها همچنین به موضوع احراز شهادت محیطبانان درصورت فوت حین انجام وظیفه اشاره دارد. اگرچه در این گزارش تعداد محیطبانان فوت‌شده حین انجام وظیفه را ۱۵۰ نفر عنوان کرده است، اما این گزارش مشخص نکرده است که چه تعداد از این محیطبانان جان‌باخته، حین درگیری با متخلفان مسلح جان خود را از دست داده‌اند و چه تعداد نیز بر اثر حوادث شغلی فوت کرده‌اند. علاوه‌براین، تعداد محیطبانان مصدوم‌شده حین خدمت نیز ۳۷۷ نفر عنوان شده است.
این گزارش پیشنهاد کرده است باتوجه‌به شرایط خدمتی محیطبانان، بندی از «آیین‌نامه احراز شهادت» به این شکل اصلاح شود: «افرادي که به‌سبب مأموریت‌هاي محوله و پاسداري و حفاظت از اموال یا منابع طبیعی و محیط زیست و همچنین اماکن و مراکزي که نیروهاي مسلح براساس مقررات یا مصوبات خاص شوراي‌عالی امنیت ملی یا شوراي امنیت کشور یا شوراي تأمین استان موظف به حراست از آن مراکز هستند، مورد هجوم دشمن، گروه‌هاي معارض، متخلفین شكار و صید، متجاوزین به منابع طبیعی و محیط زیست قرار گرفته و بر اثر درگیري یا تعقیب و مراقبت با آنها کشته یا مجروح می‌شوند.»
شرایط شغلی محیطبانان
گزارش مرکز پژوهش‌ها همچنین به وضعیت شغلی محیطبانان از ابعاد گوناگون پرداخته است. براساس این گزارش، تعداد پاسگاه‌های محیطبانی سراسر کشور ۶۰۷ پاسگاه است. در این گزارش دربارۀ ساعات کاری محیطبانان آمده است: «براساس قانون خدمات کشوري هر کارمند باید ۱76 ساعت ماهیانه خدمت کند و براساس ماده ۳6 دستورالعمل خدمتی گارد محیط زیست هر محیطبان باید ۱8 شبانه‌روز خدمت و ۱۲ روز استراحت کند. بنابراین، باتوجه‌به قانون فوق، محیطبان ۴۳۲ ساعت در طول یک‌ماه در محل کار خواهد بود که در مقابل ۱76 ساعت قانون خدمات کشوري حدوداً ۲۵6 ساعت اضافه‌خدمت براي محیطبان باید لحاظ شود، این نیروها علیرغم خدمت فراتر از سقف تعیین‌شده از مزایاي اضافه کار برخوردار نبوده و درصورت وجود اعتبار، ماهیانه مبالغی به‌صورت یكسان در بین نیروها توزیع می‌شود.»
این مرکز در گزارش خود از استاندارد تعداد محیطبان در پهنه‌های حفاظت‌شده صحبت کرده است. با این حال صحبتی از منبع اصلی این استاندارد به میان نیاورده و نوشته است: «براساس استانداردهاي موجود، سرانۀ حفاظتی هر محیطبان باید ۱000 هكتار باشد.» با این‌حال نوشته شده که در ایران، سرانۀ حفاظتی هر محیطبان ۱۰ هزار هکتار است. البته این گزارش با اشاره به قانون خدمات کشوری که شغل محیطبانی را مشمول مقررات ۱۸ روز کار و ۱۲ روز استراحت می‌داند اضافه می‌کند که «در خوشبینانه‌ترین حالت تعداد دوسوم نیروها باتوجه‌به نحوه خدمتی در محل کار خود حضور دارند و براین‌اساس، سرانۀ حفاظتی هر فرد به ۱6000 هكتار افزایش خواهد یافت.» اگرچه منبع آمار سرانۀ هزار هکتاری رأی هر محیطبان مشخص نیست، با این حال تعداد کم محیطبانان به نسبت مناطق تحت حفاظت امری است که بارها از سوی مدیران سازمان حفاظت محیط زیست و کارشناسان مستقل این حوزه گوشزد شده است. سازمان حفاظت محیط زیست نیز در سال‌های گذشته تلاش کرده است تا بخشی از کسری نیروهای خود را از طریق آزمون‌های استخدامی دولت رفع کند.
اما گزارش مرکز پژوهش‌ها اشاره‌ای به سن خدمتی محیطبانان، تجربۀ کاری و عدم تناسب در توزیع محیطبانان در استان‌های مختلف ندارد و راهکار این کمبود نیرو را تنها صدور مجوز آزمون استخدامی عنوان کرده است. دربارۀ ساعات خدمتی محیطبانان در این گزارش نیز، تنها به اصلاح ساعات کاری محیطبانان اشاره شده است.
کاهش امتیازات شغلی در زمان بازنشستگی
گزارش مرکز پژوهش‌ها به موضوع قابل تأملی اشاره دارد. این گزارش می‌نویسد: «نیروهاي اجرایی یگان حفاظت باتوجه‌به شرایط خدمتی از بالاترین امتیاز سختی شرایط برخوردار می‌باشند؛ لكن در هنگام بازنشستگی میزان ۴۵00 امتیاز سختی شرایط کار به ۱۵00 امتیاز تقلیل یافته و حقوق فرد بازنشسته کاهش معناداري خواهد یافت. متأسفانه، علیرغم پیگیري‌هاي صورت‌گرفته تاکنون اقدامی در جهت حل‌وفصل این موضوع صورت نگرفته و افراد بازنشسته همواره از این اجحاف صورت‌گرفته ابراز ناراحتی می‌کنند.»
مرکز پژوهش‌ها پیشنهاد کرده است که باتوجه‌به شرایط شغلی سخت محیطبانان، بالاترین امتیازات سختی کار برای آنان درنظر گرفته شود و این امتیازات در دوران بازنشستگی نیز حفظ شود.
از دیگر شرایط سخت شغلی محیطبانان، موضوع سلامت عمومی آنها در دوران خدمت است. این گزارش می‌نویسد: «نیروهاي یگان حفاظت محیط زیست باتوجه‌به نوع کار و لزوم فعالیت فیزیكی براي انجام گشت‌هاي پیاده در ارتفاعات کوهستانی، تپه‌ماهورها و شرایط مختلف آب‌وهوایی، اکثراً در اواخر خدمت دچار بیماری‌هاي مزمن از جمله کمردرد و پادرد شده و به‌واسطۀ استفادۀ مداوم از دوربین چشمی براي پایش مناطق دچار عوارض چشمی ناشی از این امر می‌شوند. این عزیزان کلیه امور مربوط به پاسگاه از جمله نظافت و پخت‌وپز و تهیۀ خوراک روزانه را نیز خود انجام داده و بنابراین در اکثر مواقع به‌واسطۀ نبود زمان کافی از غذاهاي کنسروشده (درصورت توان خرید) استفاده کرده و در بلندمدت به‌واسطۀ عدم برنامۀ غذایی منظم و متنوع، دچار بیماري‌هاي دستگاه گوارش نیز می‌شوند.»
تجهیزات نامناسب محیطبانان
در گزارش این مرکز آمده است: «یگان حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست در حال حاضر به‌لحاظ آماري داراي تعداد ۵8۴ دستگاه خودرو مونتاژ و تولید داخل می‌باشد و در خوشبینانه‌ترین حالت تنها ۵0 درصد از این تجهیزات خودرویی قابلیت به‌کارگیري در مأموریت‌هاي محوله را دارند.» این گزارش اضافه می‌کند: «طبق بررسی‌هاي صورت‌گرفته وضعیت ارتباط بی‌سیمی یگان حفاظت محیط زیست در سنوات گذشته به‌واسطۀ برخورداري از ردیف اعتباري ویژه بسیار مطلوب بوده، به‌گونه‌اي که در هر کجاي کشور امكان ارتباط بی‌سیمی با سایر نقاط امكان‌پذیر و مسئولین درلحظه از وضعیت مناطق و نیروها مطلع می‌شدند. متأسفانه، در پی تشكیل یگان حفاظت و عدم برخورداري یگان از بودجۀ مستقل و وابسته‌شدن یگان به سایر بخش‌هاي سازمان براي تأمین ضروري‌ترین احتیاجات، به‌مرور وضعیت بی‌سیمی بسیار ناکارآمد شده، به‌گونه‌اي که حتی در برخی استان‌ها امكان ارتباط بی‌سیمی در سطح منطقه نیز امكان‌پذیر نمی‌باشد.»
پیشنهادها برای بهبود وضعیت
مرکز پژوهش‌ها چند پیشنهاد جالب توجه برای بهبود وضعیت شغلی محیطبانان ارائه کرده است. از این جمله می‌توان به مواردی همچون «اختصاص کامل امتیاز حق‌الكشف‌ها به نیروهای یگان حفاظت محیط زیست»، «ایجاد صندوق رفاه جهت نیروهای یگان حفاظت محیط زیست و عضویت در فروشگاه‌ها و تعاونی‌هاي مختص نیروهاي نظامی و انتظامی»، «پرداخت حق مأموریت به کارکنان یگان حفاظت محیط زیست براساس شرایط تعیین‌شده و حذف ممنوعیت پرداخت حق مأموریت به‌واسطۀ انجام امور در سطح حوزۀ استحفاظی»، «پرداخت هزینۀ جیره‌غذایی به نیروهای یگان حفاظت محیط زیست، همانند نیروهای نظامی و انتظامی» و «حذف محدودیت اعمال مدارک تحصیلی و تغییر وضعیت جذب نیروهای اجرایی یگان حفاظت» اشاره کرد.
با این حال گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس به روش‌های نوین مدیریت مناطق تحت حفاظت طبیعی، روش‌های کاهش تعارضات شکار صید و مدیریت اسلحه و مهمات شکاری در اختیار جامعه هیچ اشاره‌ای نمی‌کند. درحالی‌که این موارد، تأثیرات مستقیمی بر کیفیت خدمت محیطبانان و مسائل شغلی آنان دارد. به‌نظر می‌رسد مرکز پژوهش‌های مجلس، بدون بررسی تأثیر شیوۀ مدیریت مناطق چهارگانه بر مسائل شغلی محیطبانان، تنها سعی داشته است پیشنهادهایی برای وضعیت شغلی محیطبانان ارائه کند. پیشنهادهایی که بسیاری از آنها پیش از این نیز توسط افراد و نهادهای دیگر و حتی خود سازمان حفاظت محیط زیست پیشنهاد شده بودند، اما به‌دلایلی همچون نبود اعتبارات کافی به مرحلۀ اجرا نرسیده‌اند.