پروژه «زاب» کار کدام دولت بود؟

|پیام ما| پس از اینکه طرح انتقال آب از سد کانی‌سیب به دریاچه ارومیه با حضور رئیس‌جمهوری افتتاح شد سه پرسش عمده در میان کاربران شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت. پرسش نخست این بود که آیا چنان که برخی چهره‌های دولتی تبلیغ کردند، این پروژه صرفا به واسطه روی کار آمدن دولت سیزدهم به نتیجه رسیده است؟ پرسش دیگر این است که آیا این پروژه موازین محیط زیستی لازم را حفظ کرده و بدون توجه به اصلاح الگوی مصرف آب در حوضه آبریز دریاچه می‌توان به نتیجه‌بخش بودن آن دلخوش بود؟ و سومین پرسش هم این بود که آیا این پروژه صرفا قرار است به دریاچه آب برساند یا در میان راه، ذینفعان دیگری مثل بخش کشاورزی هم از آن بهره‌مند می‌شوند؟ به دلیل ابهامات زیاد درباره پرسش‌های دوم و سوم، «پیام ما» در این گزارش صرفا می‌کوشد به پرسش نخست بپردازد.

در مردادماه 1401 بود که بخشی از مصاحبه محمدمسعود تجریشی، مدیر سابق دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه با خبرگزاری خبرآنلاین خبرساز شد. تجریشی در آن مصاحبه با برشمردن تعداد مکاتبات بدون پاسخ ارسالی از سوی ستاد احیای دریاچه ارومیه در یک سال روی کار آمدن دولت سیزدهم، به مسأله مهمی در موضوع دریاچه ارومیه اشاره کرد: «دولت سیزدهم برای احیای دریاچه ارومیه به جمع‌بندی نرسیده است». مصاحبه‌ای که به نظر می‌آید یکی از عوامل اصلی برگزاری جلسه کارگروه ملّی نجات دریاچه ارومیه از سوی معاون اول رئیس جمهور در فاصله یک هفته‌ای از بازنشر این انتقاد صریح به عملکرد دولت سیزدهم بود. جلسه‌ای که با کنار هم گذاشتن مجموعه اقدامات دیگر، از قبیل تغییر دبیر کارگروه، سفر وزیر نیرو به استان آذربایجان غربی و شروع عملیات اجرایی تکمیلی مورد نیاز برای آب‌اندازی در تونل، تماماً در همان مردادماه، نشان می‌داد که دولت تا آن زمان برای نحوه مواجهه با مسئله احیای دریاچه ارومیه به جمع‌بندی نرسیده است.
بر اساس نامه‌ای که 21 اسفند 1400 به دست «پیام ما» رسیده بود، عیسی کلانتری چند ماه پیش از رسانه‌ای شدن این مشکلات از معاون اول رئیس‌جمهوری خواسته بود برای پایان پروژه‌های با پیشرفت بالای 97 درصد احیای دریاچه ارومیه اقدام شود. دبیر وقت کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه با تذکر بروز شائبه ایجاد وقفه یکی دو ساله در بهره‌برداری از این پروژه‌ها با هدف به نام زدن اقدامات گذشتگان به نام دولت سیزدهم نزد افکار عمومی، نگرانی خود از وضعیت دریاچه ارومیه را برشمرده بود.
برگزاری مراسم افتتاح پروژه انتقال آب از سد کانی‌سیب موجب شد تا تفاوت روایت‌ها بار دیگر بروز کند. علی اکبر محرابیان، وزیر نیرو، در مراسم افتتاح فاز اول طرح انتقال آب از سد کانی‌سیب به دریاچه ارومیه در 5 اسفند 1401 در حضور رئیس‌جمهور گفت: «‌کل عملیات تکمیلی مورد نیاز بعد از پایان حفاری تونل، در سه شیفت کاری در مدت کمتر از 7 ماه به انجام رسیده است.» این در حالی است که خبرگزاری تسنیم، 30 آبان‌ماه به نقل از استاندار آذربایجان غربی گزارش کرده بود عملیات حفاری 36 کیلومتری تونل انتقال آب از سد کانی‌سیب که در سال 1394 آغاز شده بود، به اتمام رسیده است. بر اساس این تناقض در روایت‌ها، این پرسش شکل می‌گیرد که چرا شروع عملیات تکمیلی متعاقب اتمام عملیات حفاری برای یک بازه موردنیاز اجرایی 7 ماهه از همان اول آذر 1400 آغاز نشده بود؟
زمانی این شائبه تقویت می‌شود که در مراسم بهره‌برداری از طرح در حضور رئیس‌جمهور، استاندار آذربایجان غربی که خود از مرداد سال جاری جانشین عیسی کلانتری در کسوت دبیر کارگروه ملّی نجات دریاچه ارومیه شده است، چند مرتبه بر سهم 1000 میلیارد تومانی بودجه اختصاص یافته به این طرح در دولت سیزدهم در برابر مبلغ 2500 میلیارد تومانی تخصیص‌یافته در دولت گذشته تاکید داشت.
آبرسانی کار کدام دولت بود؟
پروژه کار دولت قبل بود یا دولت آقای رئیسی؟ این سوالی است که پس از انتشار اخبار افتتاح، در شبکه‌های اجتماعی مطرح شد. بازخورد افکار عمومی در فضای مجازی به این نوع مقایسه استاندار حاکی از آن است که بر خلاف آقای استاندار افکار عمومی به این امر واقف هستند که ارزش ریالی و ارزی منابع تخصیص‌یافته از صندوق توسعه ملّی در حد فاصل سال‌های 1393 تا 1400 توسط دولت گذشته در قیاس با رقم اعلامی پرداختی 1000 میلیارد تومان سال جاری هرگز قابل مقایسه نیست.
تسنیم در همان خبر 30 آبان 1400 خود رقم ارزی پرداخت شده فقط در سال 1398 را 30.6 میلیون دلار اعلام کرده بود. رقمی که با ارزش فعلی دلار برابری می‌کند با دو برابر کل رقم تخصیص‌یافته سال جاری در دولت سیزدهم. عیسی کلانتری در مراسم بهره‌برداری از طرح‌های سازمان حفاظت محیط ‌زیست در 4 مرداد 1400، ارزش سرمایه‌گذاری انجام شده در این طرح را پانزده هزار میلیارد تومان برآورد کرده بوده که با برآورد نرخ تورم حداقل 30 درصد برای یکسال گذشته، ارزش سرمایه‌گذاری انجام شده برای این طرح تا پایان دولت قبل به 21 هزار میلیارد تومان بالغ شده و رقم 1000 میلیارد تومان پرداختی در دولت سیزدهم سهم 5 درصدی از سهم کل هزینه اتمام این پروژه را به خود اختصاص می‌دهد رابطه نسبتاً خطی بین روند پیشرفت فیزیکی و ریالی پروژه‌ها، اقدامات انجام شده در یک و نیم سال گذشته سهم 5 درصدی از کل پروژه را نشان می‌دهد.
انحراف از اهداف پروژه فراتر از دعوای سیاسی
مرور این واقع نشان می‌دهد که این پروژه از میانه دولت حسن روحانی آغاز شده و در دولت ابراهیم رئیسی هم به نتیجه رسیده است و کوشش برخی دولتمردان برای بزرگنمایی نقش دولت مستقر با آمارهای پروژه همخوانی ندارد. فارغ از این دعوا که رنگ و بوی سیاسی دارد؛ باید دید سرنوشت پروژه به کجا می‌انجامد. در زمان فعالیت ستاد احیای دریاچه ارومیه، مسئولان وقت ستاد از جمله مسعود تجریشی تاکید کرده بودند که آن انتقالی صرفا سهم دریاچه است و قرار نیست بخش کشاورزی از آن استفاده کند. اما با تاکید رئیس جمهوری در مراسم افتتاح پروژه مبنی بر حفظ حقابه کشاورزان این خطر وجود دارد که پروژه دچار انحرافی بزرگ شود. موضوعی که آن را در گزارش بعدی درباره دریاچه ارومیه بررسی می‌کنیم.