استمداد از دستگاه قضایی درباره پرونده «چم شیر»

| پیام ما| حواشی ساخت و آبگیری سد چم شیر همچنان ادامه دارد. این سد که در طول ماه‌های گذشته به یکی از اصلی‌ترین مناقشات محیط زیستی کشور بدل شده بود، با وجود مخالفت فعالان محیط زیست آبگیری شد. سدی که بر روی سازند نمکی گچساران ساخته شده و چاه‌های نفت موجود در زیر آن هم از جمله دیگر مناقشات بود، توسط وزارت نیرو آبگیری شد و حالا در جدیدترین خبر درباره این اتفاق، شکایتی از سوی اتحادیه انجمن‌های علوم زیستی ایران و با امضای ۱۷ تن از اساتید دانشگاه تهران و فعالان محیط زیست منتشر شده است. آنها که از وزارت نیرو، آب منطقه‌ای استان کهگیلویه و بویر احمد و سازمان حفاظت از محیط زیست به دیوان عدالت اداری شکایت کرده‌اند، خواهان ابطال پروژه هستند.

وزارت نیرو همچنان آبگیری سد چم‌شیر را رد می‌کند اما عکس‌های ماهواره‌ای چیز دیگری می‌گوید. بعد از مخالفت‌ها و انتقادات بسیار، آبگیری این سد، در هفته گذشته به صورت چراغ خاموش آغاز شد و اکنون همه ابهامات این پروژه بزرگ زیر سیلاب غرق شده است. سد چم‌شیر در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر دوگنبدان مرکز شهرستان گچساران، نام خود را از تنگه‌ای نزدیک به مرز استان بوشهر گرفته است. این سد پیش از پیوستن رودخانه خیرآباد به رودخانه زهره ساخته شده و بعد از تکمیل آبگیری، پنجمین سد بزرگ کشور خواهد بود که وظیفه آبرسانی و تامین برق را به عهده می‌‌گیرد. اما نگرانی‌ها درباره این سد از ابتدا جدی بود، چنان که منتقدان، آن را به دلیل قرار گرفتن روی سازند نمکی گچساران، «گتوند» دوم می‌خواندند و با این عنوان درباره چم‌شیر، زنهار می‌دادند. آبان سال پیش عباس بحرودی، عضو هیئت علمی ‌دانشکده مهندسی معدن دانشگاه تهران درباره این موضوع به «پیام ما» گفته بود: «مشکلی که سد چم‌شیر و سدهای دیگر در رشته کوه‌های زاگرس در خوزستان و کهگیلویه دارند سازند گچساران است. این سازند که از نظر نفتی بسیار با‌اهمیت است، پوش‌ سنگی از مواد تبخیری و دارای لایه‌هایی از نمک و گچ است. این لایه‌ها با هر بارندگی یا جریان آب، حل می‌شوند و آب را هم شور می‌کنند که این آب شور به زمین‌های کشاورزی و یا مصارف پایین‌دست خسارت وارد می‌کند و در سد گتوند شاهد این اتفاق بودیم.» در مقابل، مجری پروژه سد چم‌شیر تاکید داشت که تمامی مراحل مطالعات علمی احداث سد طی شده و آبگیری آن هیچ مشکلی به وجود نمی‌آورد. واکنش علی سلاجقه، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست هم به این انتقادات چنین بود: «ما قبلاً هم اعلام کردیم که اجازه گتوند دوم را نمی‌دهیم و مواضع ما همین است تا راستی‌آزمایی انجام شود. کارشناسان ما و وزارت نیرو مشغول کارهای میدانی هستند و بعد از مشخص شدن نتایج آن اعلام موضع می‌کنیم و هیچگونه آبگیری فعلاً انجام نمی‌شود.» (۳۰ آذر، در حاشیه جلسه هیئت دولت) وقتی موضوع چم‌شیر داغ شده و انتقادات بالا گرفته بود، سلاجقه دستور بررسی دقیق این سد را داد و سه روز بعد، معاون این سازمان گفت که چم‌شیر تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست ساخته شده و هیچ مشکل محیط زیستی ندارد.

حسین آخانی: ما در نهایت همچنان خوش‌بینیم. چرا که دستگاه قضا گفته با فساد خصوصا در دستگاه‌های دولتی مقابله می‌کند و حالا ما با فسادی گسترده روبه‌روییم. برای این سد با وجود این حجم ایراد و منتقد، هزینه‌های فراوانی شده و با آبگیری هم امکان هر گونه راستی‌آزمایی را از منتقدان سلب کرده‌اند. درنتیجه برای همه این موارد باید پاسخگو باشند. چرا که آبگیری سد پاک کردن آثار جرم است. با این حال جلوی ضرر را هر وقت بگیریم فایده است

مشکل چم‌شیر فقط سازند گچساران و بیم انحلال نمک در آب نبود. قطع جریان سیلابی رودخانه زهره، از دست رفتن حاصلخیزی جلگه خوزستان و تشکیل کانون‌های ریزگرد در جنوب شرقی این استان و همچنین وجود ۱۱ چاه نفت در داخل و حاشیه مخزن هم از موضوعاتی بود که منتقدان درباره مخاطرات محیط زیستی آن هشدار دادند. از سوی دیگر در ماه‌های اخیر مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با عنوان «بررسی اثرات كيفی ناشی از آبگیری سد چم‌شير» به نواقص مطالعاتی درباره این سد پرداخته و خواستار به‌روزرسانی داده‌های هیدرولوژیکی، بررسی مطالعات مدل‌سازی کیفی مخزن و توجیه اقتصادی طرح و در صورت نیاز بازبینی آن شده بود. علی بیت‌اللهی، عضو هیئت علمی‌ مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی آذر امسال نیز به «پیام ما» گفته بود که با توجه به لایه‌بندی و جنس لایه‌ها و جهت شیب آنها، احتمال بروز زمین‌لغزش و حرکت دامنه‌ای به سمت دریاچه وجود دارد. به گفته او اندازه‌گیری‌های ژئوفیزیکی به‌روش مقاومت الکتریکی با جریان ثابت که در چند نقطه در محدوده سد انجام شده، ارزش فنی نداشته و نمی‌تواند هیچ دستاوردی درباره تعیین وجود یا نبود وجود لایه‌های نمکی داشته باشد.
همه این هشدارها و انتقادات اما جلوی آبگیری چم‌شیر را نگرفت. با وجود آبگیری و مخالفت‌های پیشین سازمان محیط زیست و تکرار این عبارت که «نمی‌گذاریم گتوند دیگری ساخته شود»، آخرین واکنش سلاجقه درباره این سد، به موضوع انتشار نامه‌های مربوط به چم‌شیر در فضای مجازی و پیگیری این موضوع از سوی پلیس فتا برمی‌گردد.
آبگیری سد پاک کردن آثار جرم است
شکایت درباره راه‌اندازی سد چم‌شیر آنطور که حسین آخانی، استاد دانشگاه و فعال محیط زیست به «پیام ما» می‌گوید از دو ماه قبل شروع شده بود اما فرایند ثبت شکایت با توجه به تعداد افراد شاکی طولانی شد: «فرایند ثبت شکایت سخت بود چرا که تعداد افراد زیاد بودند و انجام هماهنگی‌ها زمان زیادی برد و در نهایت با وجود همه سختی‌ها این اتفاق افتاد.» به گفته او، در تمام این مدت به نقد و نظرها از سوی سازمان‎های متولی توجهی نشده و آنها هنوز نمی‌دانند چقدر این شکایت با وجود آبگیری سد می‌تواند اثرگذار باشد. «وزارت نیرو با وجود تمام انتقادات، نامه‌ها و حتی مخالفت سازمان حفاظت از محیط زیست، معاون اول رئیس جمهور و اصل ۹۰ مجلس کار خود را پیش برد و حالا وظیفه دستگاه قضایی است که به این تخلفات رسیدگی کند.»
این استاد دانشگاه می‌گوید در ماه‌های گذشته همه راه‌های ممکن را امتحان کرده‌اند و حالا مجبور شدند تا‌ به دستگاه قضایی متوسل شوند: «ما در نهایت همچنان خوش‌بینیم. چرا که دستگاه قضا گفته با فساد خصوصا در دستگاه‌های دولتی مقابله می‌کند و حالا ما با فسادی گسترده روبه‌روییم. برای این سد با وجود این حجم ایراد و منتقد، هزینه‌های فراوانی شده و با آبگیری هم امکان هر گونه راستی‌آزمایی را از منتقدان سلب کرده‌اند. درنتیجه برای همه این موارد باید پاسخگو باشند. چرا که آبگیری سد پاک کردن آثار جرم است. با این حال جلوی ضرر را هر وقت بگیریم فایده است.»
این شکایت فقط از وزارت نیرو نیست. بلکه آب منطقه‌ای کهگیلویه و بویر احمد و سازمان حفاظت از محیط زیست هم مورد شکایت این افراد واقع شده‌اند. حالا آخانی می‌گوید یکی از بزرگترین انتقاداتشان به عملکرد سازمان حفاظت از محیط زیست است: «قبل از این شکایت، نامه‌ای با امضای 20 متخصص به سازمان محیط زیست فرستادیم و انتقادات را مطرح کردیم اما سازمان پاسخ نداد و حتی جلسه‌ای در دانشگاه تهران با حضور متخصصان برگزار کردیم و از سازمان خواستیم تا نماینده‌ای بفرستد اما این کار را هم انجام ندادند. بعد از آن نامه‌ای به دستم رسید که نشان می‌داد علی سلاجقه، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با آبگیری مخالفت کرده. نامه را منتشر کردم اما آنها از انتشار نامه عصبانی شدند و بلافاصله از سازمان با من تماس گرفتند که چرا نامه منتشر شده؟ و من را مجبور به پاک کردن نامه کردند. بعد هم رئیس سازمان گفت افراد را برای انتشار نامه‌هایی از این دست به پلیس فتا ارجاع خواهند داد. من می‌پرسم معنی این تهدیدها چیست؟ چرا آنها نمی‌خواستند کسی متوجه شود که مخالف آبگیری سد هستند؟»
آخانی می‌گوید در حال حاضر ۳۵۰ میلیون متر مکعب آب در منطقه جمع شده و این را تصاویر ماهواره‌ای هم نشان می‌دهد و اینکه هنوز آن را کتمان می‌کنند عجیب است: «ما امیدواریم دستگاه قضایی با فوریت به این موضوع بپردازد تا بتوان جلوی فاجعه را گرفت. چون اگر سد پر شود و انحلال نمک در آن صورت گیرد، بازگشت به عقب غیرممکن است و نمی‌توان دریاچه‌ای پر از نمک را خالی کرد و این یعنی فاجعه‌ای محیط زیستی برای اقلیم منطقه و کشور.»