|پیام ما| چهار سال پس از تشکیل ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور، این ستاد نتوانسته مصوباتش را به طور کامل اجرا کند و رسیدگی به وضعیت بسیاری از تالاب‌ها به فراموشی سپرده شده است. بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که در طول چهار سال گذشته فقط پنج جلسه برای این ستاد تشکیل شده و از زمان برگزاری آخرین جلسه هم بیش از ۶ ماه می‌گذرد. این در حالی است که در دهه‌های گذشته نوسانات شدید اقلیمی و مدیریت نادرست منابع آبی کشور، اغلب تالاب‌های کشور را با مشکل خشکی و تهدید بقا مواجه کرده است و تالاب‌ها با از دست دادن کارکردهای زیستگاهی‌شان به کانون‌های پراکنش غبار تبدیل شده‌‌اند و در این شرایط برنامه مدیریتی استاندارد برای احیای آنها ضروری است.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارش اخیر خود با ارزیابی عملکرد ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور، به این نتیجه رسیده که لازم است این ستاد و دبیرخانه آن فعال‌تر شود. این ستاد به دنبال وضعیت نابسامان تالاب‌های کشور و تصویب قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور در اردیبهشت 1396 تشکیل شد. بنا بود آیین‌نامه مربوط به این قانون ظرف شش ماه، از سوی سازمان محیط زیست تهیه و به تصویب هیات وزیران برسد اما بعد از 20 ماه در بهمن 97 این اتفاق افتاد. ماده دو این آیین‌نامه دولت را مکلف می‌کرد برای ایجاد هماهنگی در دستگاه‌های جلوگیری از خسارات ناشی از توسعه ناهماهنگ و ناپایدار بر تالاب‌ها و تضمین کارکرد پایدار تالاب‌ها، ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور را به ریاست معاون اول رئیس جمهور تشکیل دهد.

دو تالاب شادگان و هامون در وضعیت لیست سیاه کنوانسیون رامسر قرار دارند. بنابراین لازم است برنامه اجرایی این سه تالاب با اولویت اول از بین همه تالاب‌های ایران در دستور کار قرار گیرد. همچنین از بین 6 تالاب در لیست مونترو، همچنان نیاز محیط زیستی تالاب بختگان به تصویب نرسیده که هم‌زمان این اقدام نیز در اولویت باید قرار داده شود

مصوبه‌ها فراموش شد
در این گزارش که در دفتر مطالعات زیربنایی انجام شده و علی حاجی‌مرادی و حمیدرضا تقوایی نجیب، تهیه و تدوین‌کنندگان آن هستند، پس از بررسی همه مصوبات ستاد در طول 45 ماه فعالیت آن آمده است: «با توجه به گستردگی مسائل و چالش‌های پیرامون تالاب‌های کشور، متاسفانه سازمان انجام و گردش کار در ذیل این ستاد در این مدت به‌درستی و متناسب با حجم فعالیت‌های مورد انتظار شکل نگرفته و نوعا به صورت موردی در طول این مدت اقدام شده است. این ستاد باید پوششی جامع و برنامه‌ریزی برای 152 تالاب ثبت شده کشور می‌داشت. در حالی که مرور حتی مصوبات جلسات تشکیل شده از این ستاد، حاکی از آن است که عملاً مصوبات جلسه اول پس از تمرکز جلسات آتی در موضوع تالاب میانکاله به فراموشی سپرده شده است.»
این فراموشی به نحوی است که به جز یک گزارش تحت عنوان «راهبردها و برنامه عمل ملی حفاظت و احیاء تالاب‌های ایران، سازمان حفاظت محیط زیست، اردیبهشت 1399» در پورتال سازمان حفاظت محیط زیست -به موجب تکلیف بند 3 مصوبات این جلسه رؤیت می‌شود- نشانه‌ای از گزارش جلسات آتی در رابطه ارائه گزارشات تکلیفی در بندهای 2، 4، 5 و 6 در تعیین تالاب‌های دارای اولویت و برنامه عملیاتی درباره اجرایی کردن ماده 4 آیین‌نامه نحوه جلوگیری از آلودگی و تخریب غیرقابل جبران تالاب‌ها برای سال آبی 99-1398 توسط وزارت نیرو، ارائه برنامه‌های جلوگیری از فرسایش خاک و کاهش بار رسوبی رودخانه‌های منتهی به تالاب‌ها توسط وزارت جهاد کشاورزی، گزارش اقدامات صورت داده و برنامه‌های آتی خود را جهت تعیین و علامت‌گذاری حد بستر و حریم تالاب‌های فهرست آیین‌نامه توسط وزارت نیرو و گزارش مستند در خصوص موضوع زهکش کردن و خشکاندن دشت‌ها و تالاب‌های کوهستانی از طرف سازمان حفاظت محیط زیست وجود ندارد.

با توجه به گستردگی مسائل و چالش‌های پیرامون تالاب‌های کشور، سازمان انجام و گردش کار در ذیل این ستاد در این مدت به‌درستی و متناسب با حجم فعالیت‌های مورد انتظار شکل نگرفته و نوعا به صورت موردی در طول این مدت اقدام شده است. این ستاد باید پوششی جامع و برنامه‌ریزی برای 152 تالاب ثبت شده کشور می‌داشت. در حالی که مرور حتی مصوبات جلسات تشکیل شده از این ستاد، حاکی از آن است که عملاً مصوبات جلسه اول به فراموشی سپرده شده است

بر اساس این گزارش، پس از تصویب اصلاحات آیین‌نامه اجرایی قانون تالاب‌ها در دومین جلسه ستاد، موضوع اصلی جلسه به تالاب میانکاله پرداخته است که متعاقب آن نیز در جلسه سوم برنامه احیای تالاب میانکاله و تالاب انزلی به تصویب رسیده است. اما در ادامه مصوبات جلسه سوم، مصوبات دیگری مشتمل بر تشکیل کارگروهی با مسئولیت سازمان برنامه و بودجه کشور برای تعیین سیاست‌ها، برنامه‌ها و ضوابط لازم برای نحوه تولید کود کمپوست در کشور در مهلت یکساله وجود دارد. اکنون این مهلت به اتمام رسیده و اسناد و مدارکی دال بر تحقق این مصوبه ملاحظه نمی‌شود. همچنین در جلسه سوم مقرر شده که سازمان حفاظت محیط زیست گزارش عملکرد دستگاه‌ها را سالانه به ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور ارائه کند اما باز هم گزارش مربوطه دیده نمی‌شود.
فقط 7.71 درصد اعتبارات تخصیص داده شد
دفتر طرح حفاظت از تالاب‌های ایران با مرور منابع پیشین و با توجه به شرایط حاکم بر تالاب‌های ایران که ذیل کنوانسیون رامسر ثبت شده‌اند و ذکر این مطلب که تنها فاکتورهای اقلیمی نیستند که بر آسیب‌پذیری آنها تأثیرگذارند، روش ارزیابی آسیب‌پذیری «مرکز بین‌المللی مدیریت محیط زیست» که در سال 2012 تحت پروژه مشترکی میان در هانوی ویتنام اجرا شد، به‌عنوان مبنای برنامه‌ریزی و دسته‌بندی انتخاب کرده است. مرکز بین‌المللی مدیریت محیط زیست در این پروژه آسیب‌پذیری تالاب‌ها در سه سطح زیستگاه‌ها، تنوع زیستی و جوامع محلی را مورد ارزیابی قرار داده است. اما مرکز پژوهش‌ها می‌گوید این روش به سنجش سطح آسیب‌پذیری فقط از جنبه تغییر اقلیم پرداخته و ضریب تأثیر هر شاخص را لحاظ نکرده است.
بر مبنای گزارش ارائه شده حفاظت محیط زیست، مجموع اعتبارات پرداختی به ردیف‌های اعتباری مختص حفاظت، مدیریت و احیای تالاب‌های کشور طی بازه سال‌های 1396 تا 1400 مجموعا 3193 میلیارد ریال بوده که نسبت به اعتبار مصوب قوانین بودجه سنواتی کشور طی این پنج سال برای این ردیف‌های اعتباری، 7.71 درصد اعتبارات تخصیص داده شده است.
ضرورت تعیین نیاز تالاب‌ها
بر اساس گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، برنامه‌ریزی پنج‌ساله آن سازمان بر این نحو بوده که «با عنایت به آنکه در بند «ب» ماده 38 برنامه ششم توسعه تکلیف شده است که تا پایان اجرای قانون برنامه، حداقل 20 درصد تالاب‌های بحرانی و در معرض تهدید کشور احیا شوند یا ضمن تثبیت، در روند بهبود قرار گیرند».
طبق برنامه‌ریزی صورت گرفته مقرر شد در هر سال برنامه، حداقل 4 درصد تالاب‌های بحرانی و در معرض تهدید کشور احیا شوند. با توجه به اینکه 42 تالاب از تالاب‌های در معرض تهدید کشور، در طرح حفاظت، پایش و احیای تالاب‌های در معرض خطر کشور، قرار گرفته و برای آنها اعتباراتی تخصیص می‌یابد، بنابراین مقرر شد با توجه به میزان اعتبارات ابلاغی به استان‌ها و همچنین ظرفیت مدیریتی و توان کارشناسی موجود در هر استان، در هر سال برنامه، فعالیت‌هایی با هدف حفاظت، احیا و مدیریت زیست‌بومی، بر روی 6 تالاب از تالاب‌های بحرانی و با تأکید بر تالاب‌های ثبت شده در کنوانسیون رامسر متمرکز شود.
مرکز پژوهش‌ها می‌گوید مسئله حائز اهمیت این است که از 25 تالاب رامسر سایت ایران، همچنان با وجود گذشت چهار سال از تصویب قانون حفاظت و احیای تالاب‌های کشور تنها 11 تالاب رامسر سایت ایران تعیین نیاز شده‌اند. این گزارش اضافه می‌کند: «مشخص است که برای سه تالاب مهم به لحاظ سطح کانون تولید گرد و غبار و قرارگیری در لیست رامسر سایت‌های ایران یعنی ارومیه، شادگان و هامون دو اقدام مهم تعیین نیاز محیط زیستی و برنامه زیست‌بومی انجام گرفته است. ولی با ایــن وجود دو تالاب شادگان و هامون در وضعیت لیست سیاه کنوانسیون رامسر قرار دارند. بنابراین لازم است برنامه اجرایی این سه تالاب با اولویت اول از بین همه تالاب‌های ایران در دستور کار قرار گیرد. همچنین از بین 6 تالاب در لیست مونترو، همچنان نیاز محیط زیستی تالاب بختگان به تصویب نرسیده که هم‌زمان این اقدام نیز در اولویت باید قرار داده شود.»
از سوی دیگر عدم تدوین و تصویب برنامه زیست‌بومی تالاب گاوخونی از بین رامسر سایت‌های ایران از بالاترین اولویت برخوردار است. در مرحله بعد از بین تالاب‌های دارای کانون تولید گرد و غبار و بدون برنامه زیست‌بومی به‌ترتیب تالاب‌های هورالعظیم، دریاچه نمک (دریاچه نمک، حوض سلطان و مره)، جازموریان، مهارلو و ارژن نیز باید در اولویت تدوین و تصویب برنامه زیست‌بومی قرار گیرند. همزمان تعیین نیاز محیط زیستی تالاب‌های جازموریان، میقان، مهارلو، پریشان و ارژن نیز در اولویت است.
در اولویت سوم نیز تهیه برنامه زیست‌بومی رامسر سایت‌های باقیمانده کشور شامل قوپی باباعلی در استان آذربایجان غربی، قوری‌گل در استان آذربایجان شرقی، بندر کیاشهر و سفیدرود و امیرکلایه در استان گیلان، فریدون‌کنار و ارزباران استان مازندران، دلتای رود گز و حرا، شیدور، خور خوران در استان هرمزگان، خور باهو و گواتر در استان سیستان و بلوچستان است. همزمان تعیین نیاز محیط زیستی تالاب‌های باقیمانده از کنوانسیون رامسر شامل تالاب میانکاله، تالاب امیرکلایه، تالاب بندر کیاشهر و سفیدرود در استان گیلان، تالاب فریدون‌کنار و ازباران مازندران، زریوار کردستان، دلتای رود گز و حرا، دلتای رود شور و شیرین میناب، شیدور، خورخوران در استان هرمزگان نیز باید مطالعه و تصویب شود.
همچنین باید پیگیری تصویب لحاظ تالاب‌های نئور اردبیل، هورالعظیم خوزستان، تالاب بند نوروزلو و سولدوز آذربایجان غربی در لیست تالاب‌های کنوانسیون رامسر صورت پذیرد.
در نهایت مرکز پژوهش‌ها در جمع‌بندی این گزارش می‌گوید مقرره‌گذاری و تدوین آیین‌نامه‌ها و تشکیل ستاد و شوراهای عالی به خودی خود باعث اصلاح امور و رفع مشکلات نمی‌شوند. بررسی عملکرد ستاد نشانگر این مطلب است که این ستاد نیز همانند اکثر ستادها و کارگروه‌های تشکیل شده خروجی مشخص، سیاستگذاری مستمر، عملکرد ادواری و تأثیرگذاری درستی ندارند. بنابراین لازم است ضمن برگزاری منظم و دوره‌ای این ستاد و فعال‌تر شدن دبیرخانه آن، گزارش‌های عملکرد به‌صورت منظم و مشخص در اختیار عموم جامعه قرار گیرد و شرایط نقد و بررسی تخصصی و اظهارنظر در مورد عملکرد ستاد فراهم آید و ستاد نقش راهبری و سیاستگذاری خود را در زمینه مدیریت و احیای تالاب‌های کشور بتواند به اجرا رساند.