یک بام و دو هوای اینترنت

اینترنت، این ابزار تجارت الکترونیک و جامعه جهانی سه هفته قطعی و اختلال را در کشور به چشم خود دید. تصمیمی که مسئولان کشور برای بار دوم پس از ناآرامی‌های سال 98، این بار پس از مرگ دلخراش مهسا(ژینا) امینی و شروع اعتراضات سراسری گرفتند. هر چند وزیر ارتباطات معتقد است که اختلال و فیلترینگ تنها بر دو پلتفرم آمریکایی و پر طرفدار اینستاگرام و واتس‌اپ اعمال شده است. اما گزارش سازمان نظام صنفی رایانه‌ای از اختلالات اینترنت و گلایه‌ نایب رئیس اتاق بازرگانی از این قطعی‌ها حکایت دیگری دارد. اختلالات اخیر اینترنت نه فقط کسب و کارهای کوچک بلکه شرکت‌های بزرگ را نیز با خسارات هزینه‌های زیادی رو به رو کرده است. برآورد سازمان نصر از این خسارات برای نیمی از کسب و کارها روزانه 50 میلیون تومان و برای برخی نیز بیش از 500 میلیون تومان است. گزارش اخیر شرکت فناوری ابری «ابر دِراک» از وضعیت اینترنت در بازه شهریور و مهر سال جاری نیز نشان می‌دهد که در حال حاضر درصد قابل‌توجهی از سرویس‌های اینترنتی از دسترس کاربران در تمامی مسیرهای بین‌الملل در شبکه همراه و ثابت، از دسترس خارج هستند.

با بالا گرفتن اعتراض فعالان اقتصادی نسبت به شرایط اینترنت در کشور، سید احسان خاندوزی وزیر اقتصاد کشور وعده جبران خسارات مالی از سوی دولت با ابلاغ بسته‌های حمایتی را داده است. البته اینکه عملی شدن این وعده چقدر پاسخگوی خسارات باشد و از طرفی اساسا چرا کسب ‌و‌ کارها باید چندین و چند بار در چنین شرایطی قرار بگیرند که لازم باشد بسته‌های حمایتی این چنین تعریف شود، خودش داستان دیگری دارد. به هر حال گزارشی که اخیرا از وضعیت اینترنت ایران در سرویس‌های ابری منتشر شده، حاکی از اختلال گسترده در اینترنت کشور است.

در جریان اختلالات اینترنت، اینستاگرام فقط 16 دقیقه به صورت پراکنده و واتس اپ 4 دقیقه در دسترس بوده است

برای اینترنت چه اتفاقی افتاد؟
طبق گزارش این شرکت ابری، از تاریخ جمعه 1 مهرماه رکوردهای سامانه نام دامنه(DNS) برای دامنه اصلی سرویس‌ها بازنویسی شدند. یعنی فهرست توزیع شده داده‌هایی که نام دامنه را برای کامپیوترها به اعداد خوانا تبدیل می‌کند، تغییر پیدا کرد. به این ترتیب IP یا آدرس منحصر به فرد هر کاربر که در حالت عادی با تبدیل شدن به اعداد قابل شناسایی برای سیستم‌ها اطلاعات درستی را در مرورگرها نشان می‌دهند، دچار اختلال شدند. همچنین با اعمال اختلالات و قطعی ارتباط در لایه پروتکل‌های امنیت کاربران (TLS)، پلتفرم‌ها در تمامی مسیرهای بین‌المللی، کند شدند. همچنین اتفاقی که ظاهرا این بار برای اینترنت افتاده این است که با روش ایجاد سیاه چاله در شبکه، مشکلاتی برای کاربران ایجاد شده است. به بیان دیگر ترافیک ورودی و خروجی بدون اینکه به کاربر مطلع باشد، توسط دستگاه میانی یا مقصد ( بخوانید اختلالات این روزهای شبکه اینترنت) از بین رفته است. این روش به تنهایی برای کاربران مشکلاتی را به طور مقطعی ایجاد کرده است.
چرا اختلالات ادامه‌دار شده‌اند؟
از دلایل سیاسی و کشوری تصمیم مسئولان مبتنی بر ادامه قطعی و کندی اینترنت که بگذریم، گزارش ابر دِراک توضیح می‌دهد که وضعیت اینترنت از تاریخ 14 مهر با تغییراتی مواجه بوده است. بر اساس این گزارش منتشر شده، تلاش‌هایی برای بازگرداندن دسترسی به بسترهای فیلتر شده انجام گرفته است. اما در مسیرهای داخلی و بین‌المللی در مسیر مراکز داده داخلی به داخلی و داخلی به خارجی، اختلالات گسترده‌تری برای وبسایت‌هایی که سرورهای آنها خارج کشور هستند و برعکس، به وجود آمده است.
افزایش 30 درصدی استفاده از وی پی ان
با وجود این اختلالات، رفتار کاربران در شبکه اینترنت لاجرم تغییر کرده است. گزارش وضعیت اینترنت ایران تشریح می‌کند که از تاریخ 1 مهرماه تعداد کاربرانی خارجی از وبسایت‌هایی که بر بستر ابری دِراک فعالیت داشتند؛ حدوداً 30 درصد افزایش پیدا کرده است. این موضوع یعنی افراد برای بازدید از سایت‌هایی که قبلا فیلتر شده و حتی پلتفرم‌های داخلی از وی پی ان استفاده می‌کنند.
بیش از 17 روز و 20 ساعت قطع شبکه‌های اجتماعی
پیش از اختلالات گسترده اینترنت، واتس‌اپ و اینستاگرام از معدود شبکه‌های اجتماعی که در ایران به دام فیلترینگ نیفتاده بودند، به حساب می‌آمدند. البته که از شروع دولت سیزدهم و با جنجال طرح صیانت از کاربران بارها صحبت از فیلترینگ اینستاگرام و واتس‌اپ به میان آمد. حالا در حالی که به نظر می‌آید صیانت بدون سر و صدا در حال اجرا شدن است، بیش از 17 روز و 20 ساعت (از بازه 1 مهر تا 17 مهر) قطعی دسترسی به این دو شبکه اجتماعی محبوب می‌گذرد. اختلالات این دو پلتفرم به حدی سنگین شده که اینستاگرام فقط 16 دقیقه به صورت پراکنده و واتس‌اپ 4 دقیقه در دسترس بوده است. البته بعضی کاربرانی که از اینترنت ثابت برخوردار بوده‌اند، توانسته‌اند ارتباط خود را حفظ کنند اما آن هم بدون اختلال نبوده است. علت این اتصال‌های مقطعی به استناد از این گزارش این است کاربران در زمانی که شرکت‌های زیرساختی و تامین کننده اینترنت احتمالاً در حال ایجاد اختلال تغییر مسیر بوده‌اند، توانسته‌اند به این شبکه‌ها دسترسی پیدا کنند.
یاندکس جایگزین گوگل؟
به استناد از این گزارش رفتار کاربرانی که تحت فشار فیلترینگ هستند تغییر کرده است. پیش از اختلالات گسترده بر بستر اینترنت، موتور جستجوی محبوب ایرانی‌ها مرورگر گوگل کروم در رتبه اول بود. حالا با اعمال گسترده اختلال و کندی اینترنت کروم سخت‌تر بالا می‌آید اما هنوز در صدر علایق ایرانی‌ها است. اما خبر جالب‌تر این روزها به نقل از پیوست این است که اولین بار اسم یاندکس، مرورگر روسی، پس از سفر ابراهیم رئیسی به روسیه و طرح قراردادهای ۲۰ساله با این کشور شنیده شد و حالا فهرست صفحات فارسی خود را بیشتر کرده است. استفاده از خدمات یاندکس با چراغ سبز شورای عالی فضای مجازی و کمیته فیلترینگ و رفع فیلتر از این موتور جستجوگر در مرداد امسال می‌تواند یک گزینه محتمل و شاید اجباری برای پاسخ به تقاضای سرویس‌‌های مطرح در ایران باشد. خبری که پیش از «پیام ما» هم در گزارشی به گمانه‌زنی تصمیم کوچاندن کاربران ایرانی به پیام‌رسان‌های روسی پرداخته بود.