188 کشور جهان در مقاطع اولیه پاندمی کرونا مدارس خود را تعطیل کردند که این تعطیلی موجب محرومیت‌های تحصیلی بیش از ۱,۵ میلیارد دانش‌آموز در جهان شد. در ایران هم آمارها شرایط خوبی را نشان نمی‌دهد؛ پیش از کرونا از هر 10دانش‌آموز 2 نفر وارد مدرسه نمی‌شدند یعنی 148 هزار کودک بازمانده از تحصیل در مقطع ابتدایی، اما حالا رقم 960هزار بازمانده از تحصیل اعلام می‌شود. این آمار در میان کودکان استثنایی تاسف‌برانگیزتر است به طوری که بیش از ۳۰درصد کودکان با نیاز ‌ویژه امکان حضور در مدرسه را نداشته‌اند.

پیشگیری بهتر است
حمایت‌های اجتماعی و آموزشی و اختصاص ردیف بودجه خاص برای بازگشت دانش‌آموزان به مدرسه و کاهش فقر یادگیری ضروری است‎؛ مدیرعامل بنیاد مهر تابنده هم بر اساس تجربه تلاش برای بازگشت دانش‌آموزان به مدرسه در خرمشهر بر این موضوع صحه می‌گذارد.
طیبه موسوی تاکید می‌کند که پیش از کرونا هم از هر 10 دانش‌آموز 2 نفر وارد مدرسه نمی‌شدند و 2 نفر هم ضعف تحصیلی داشتند، یعنی 148 هزار کودک بازمانده از تحصیل در مقطع ابتدایی و 60 درصد ضعف تحصیلی در دانش‌آموزان، اما حالا با اعدادی چون 960هزار بازمانده از تحصیل و افزایش ضعف تحصیلی تا 45 درصد در خوشبینانه‌ترین حالت مواجه هستیم.
او اما معتقد است هرچقدر تلاش برای بازگشت کودکان به مدرسه موثر باشد در نهایت شاید بتواند 100 هزار نفر را بازگرداند و بهتر آن است که نگذاریم دانش‌آموزان مدرسه را ترک کنند.

طیبه موسوی تاکید می‌کند که پیش از کرونا هم از هر 10 دانش‌آموز 2 نفر وارد مدرسه نمی‌شدند و 2 نفر هم ضعف تحصیلی داشتند، یعنی 148 هزار کودک بازمانده از تحصیل در مقطع ابتدایی و 60 درصد ضعف تحصیلی در دانش‌آموزان، اما حالا با اعدادی چون 960هزار بازمانده از تحصیل و افزایش ضعف تحصیلی تا 45 درصد در خوشبینانه‌ترین حالت مواجه هستیم

ترک تحصیل در سال سوم
موسوی در حالی درباره پیشگیری از ترک مدرسه توسط دانش‌آموزان صحبت می‌کند که ۶۹درصد دانش‌آموزانی که مدرسه را ترک کردند بین ۹ تا ۱۱ سال هستند یعنی دانش‌آموزان وارد مدرسه می‌شوند، اما از سوم ابتدایی شروع به ترک مدرسه می‌کنند و بسیاری از آن‌ها افرادی هستند که با مشکلات ویژه وارد مدرسه می‌شوند و در مدرسه عادی مورد حمایت قرار نمی‌گیرند.
مریم کاغذگران، پژوهشگر آموزش و پرورش این موضوع را در پنل فقر آموزشی و کودکان با نیازهای ویژه به عنوان یکی از میزگردهای تخصصی همایش فقر و نابرابری آموزشی متذکر می‌شود و معتقد است قانون آموزش فراگیر که با هدف ورود دانش‌آموزان با نیازهای ویژه به مدارس عادی از دهه 80 در دستور کار قرار گرفت به درستی اجرا نمی‌شود و به نظر می‌رسد آموزش و پرورش عمومی نگاه تبعیض‌آمیزی به آموزش و پرورش استثنایی دارد و از سوی دیگر حمایت نشدن مدیران و معلمان موجب شده نتوانند این دانش‌آموزان را به خوبی در مدارس پذیرا باشند.
ساعت فقر
ارغوان فرزین معتمد‏، اقتصاددان ارشد دفتر UNDP ایران که تبعات پاندمی را بر اساس ساعت جهانی فقر می‌سنجد، اعلام می‌کند شیوع کرونا موجب شده است جوامعی که جمعیت فقیر و فقر چند بعدی بیشتری را تجربه می‌کنند، در همه ابعاد آسیب‌پذیری بیشتری داشته باشند. در این شرایط، علاوه بر فقر در حوزه آموزش و پرورش استثنایی که نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای اولیه دانش‌آموزان با نیازهای ویژه باشد و فقر در زمینه حفظ دانش‌آموزان در مدرسه که آمار بازماندگان از تحصیل را به شکل قابل توجهی افزایش داده است، جهان پس از کرونا با فقر یادگیری هم مواجه شده.
آنچه از گزارش‌های بین‌المللی و ملی برمی‌آید نشان می‌دهد کرونا بعد از هفته‌ها جنگ و جدال با مردم‏، نه تنها بر سلامت جسم و روان آن‌ها تاثیر گذاشته‏، بلکه پای خود را به نظام آموزشی هم باز کرده است تا فقر یادگیری را به شکلی گسترده‌تر شاهد باشیم؛ فقری که می‌تواند به صورت یک زنجیره به حوزه‌های دیگر هم منتقل شود و در نهایت تا سال‌ها و حتی دهه‌ها نمود داشته باشد.
نکته‌ای که نماينده مركز توانمندسازي حاكميت و جامعه جهاد دانشگاهی هم به آن اشاره می‌کند‎: جهان پیش از همه‌گیری کرونا هم با بحران فقر یادگیری مواجه بوده‏، اما نتایج بررسی‌های این شاخص (شاخص فقر یادگیری توانایی کودکان در سن 10 سالگی را درباره روخوانی یک متن ساده می‌سنجد) شوکه‌کننده بود.
بهنام ذوقی این نتایج شوکه‌کننده را در قالب یک دسته‌بندی 3تایی ارائه می‌کند‎؛ نتایجی که نشان می‌دهد کشورهای با سطح درآمدی پایین مثل کشورهای جنوب صحرای آفریقا که قبلا هم وضع خوبی نداشتند‏ کمی شرایط بدتری را تجربه می‌کنند‏، کشورهای توسعه‌یافته مانند کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی از این همه‌گیری تاثیر گرفته‌اند‏ اما شاهد بروز فاجعه نیستند و در نهایت آسیب اصلی را کشورهای با درآمد متوسط چون ایران دیده‌اند و این یک هشدار به سیاستگذاران است که مداخله فعال در حوزه آموزش انجام دهند.
گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد وضعیت فقر یادگیری در همه جهان خوب نیست و بیش از 70 درصد کودکان 10 ساله حتی توانایی خواندن یک متن ساده را هم ندارند و علاوه بر این‏، غیرحضوری بودن آموزش‌ها در دوره پاندمی بر شکاف‌های جنسیتی‏ جغرافیایی‏، پایگاه اجتماعی و اقتصادی به شدت تاثیر گذاشته و در کنار تشدید این شکاف‎ها و فقر آموزشی‏، نابرابری آموزشی را هم تشدید کرده است.
آنچه از دست رفت
تبعات کرونا اما به همین جا ختم نمی‌شود و آن‌طور که نماينده مركز توانمندسازي حاكميت و جامعه جهاد دانشگاهی تاکید می‌کند دستاوردهای دولت‌ها برای کاهش فقر یادگیری در جهان طی شیوع پاندمی کرونا از دست رفته است: بر اساس پیمایش‌های قبلی در کشورهای با درآمد کم و متوسط فقر یادگیری از 61 به 53 درصد کاهش یافته بود‏، اما تخمین‌های سال 2022 نشان می‌دهد همه دستاوردهای 2 دهه اخیر در 3سال گذشته از دست رفته است و جهان و همه دولت‌ها باید تلاش فعالانه‌تری برای کاهش و رفع فقر یادگیری داشته باشند تا نه تنها یادگیری از دست رفته جبران شود‏، بلکه فقری که از قبل بوده نیز کاهش یابد.
اما اگر دولت‌ها اقدام فعالی انجام ندهند و اوضاع به روال فعلی ادامه یابد‏، چه اتفاقی در انتظار جهان است؟ ذوقی در میزگرد کرونا و فقر آموزشی به عنوان یکی از میزگردهای تخصصی همایش فقر و نابرابری آموزشی تاکید می‌کند که در این صورت 21 تریلیون دلار به اقتصاد جهان ضربه می‌خورد که این آسیب به هیچ عنوان بین کشورها تقسیم نمی‌شود و اتفاقا کشورهای میانه و فقیر خسارت بیشتری را متحمل خواهد شد.
توصیه‌های بین‌المللی
بازگشایی مدارس‏، گفت‌وگو در سطح عمومی جامعه‏‌، مستندسازی بحران، فعال‌تر شدن کانون‌های صنفی‏، ائتلاف فراگیر و آگاهی خانواده‌ها بخشی از اقداماتی است که به گفته ذوقی باید برای عبور از بحران انجام داد‏، اما توصیه‌های بین‌المللی حاکی از برگرداندن کودکان به مدرسه‏، ارائه یارانه نقدی با توجه به شرایط، برداشت شرایط مدرسه و ارائه تغذیه، برداشت درست معلمان از نیاز دانش‌آموزان، بررسی سیستم آموزشی با سنجه‌های دقیق، اولویت قرار دادن مسائل اساسی و برداشتن فشار و اضطراب از دوش دانش‌آموزان، بالا بردن کارایی آموزش، افزایش سلامت و رفاه روانی و اجتماعی دانش‌آموزان و معلمان و تعهد دولت‌ها برای ارائه منابع مالی برای رفع این بحران است.

تبعات کرونا اما به همین جا ختم نمی‌شود و آن‌طور که نماينده مركز توانمندسازي حاكميت و جامعه جهاد دانشگاهی تاکید می‌کند دستاوردهای دولت‌ها برای کاهش فقر یادگیری در جهان طی شیوع پاندمی کرونا از دست رفته است

ردیف بودجه پساکرونا
برگرداندن دانش‌آموزان به مدرسه در راستای کاهش فقر یادگیری در شرایطی به عنوان یک توصیه بین‌المللی مطرح می‌شود که ما پیش از این هم توصیه‌ها را چندان جدی نگرفته‌ایم‎؛ تعطیل کردن مدارس بر خلاف نظر کارشناسان در طول پاندمی کرونا‏، بزرگترین اشتباه نظام آموزشی ایران از نگاه یک پژوهشگر حوزه فقر است که موجب شده چالش‌های زیادی پیش روی سیستم آموزشی قرار گیرد.
پیش از این هم آمارها اعلام کرده بود که در کنار افزایش فقر یادگیری‏ یا آثار جسمی و بیولوژیک، روانشناختی و اجتماعی کرونا‏، سهم آموزش از سبد خانوار در سال ۹۸، ۲۹درصد و در سال ۹۹، ۲۳درصد کاسته شده است. در همان سهم موجود هم اما و اگرهایی وجود دارد که به گفته جلال کریمیان، پژوهشگر حوزه فقر، آماری چون اینکه 26 درصدی معلمان در دوره آموزش مجازی تلاش قابل توجهی نداشتند‏، 50 درصد خانواده‌ها نتوانستند از نظر یادگیری فرزند خود را حمایت کنند‏، نارضایتی نسبی 43 درصد دانش‌آموزان از آموزش مجازی فقط بخش اندکی از
آن‎هاست.
در این شرایط او پیشنهاد می‌دهد که حمایت‌های اجتماعی و آموزشی بعد از کرونا باید ردیف خاص بودجه‌ای در دولت داشته باشد.
اعداد و ارقام اعلام شده از سوی کارشناسان به خوبی نمایانگر آسیب‌پذیری ایران در حوزه آموزش است‎؛ حوزه‌ای که پیش از پاندمی هم چالش‌های فراوانی چون بازماندگان از تحصیل، کمبود مدرسه و معلم و شیوه آموزش مواجه بود و حالا به نظر می‌رسد اگر به سرعت به دنبال راهکارهای عبور از این بحران نباشد‎، از قافله آگاهی عقب خواهد ماند.