از تقابل تا تعامل برای حفاظت از تالاب‌ها

تالاب‌ها اکوسیستم‌های آبی هستند که ممات آن‌ها وابسته به آب به میزان مختلف است. اکوسیستم‌های ارزشمندی که در پهنه‌های کم بخش قابل توجهی از تنوع زیستی را می‌توانند در خود جای دهند و بعد از صخره‌های مرجانی جزو غنی‌ترین اکوسیستم‌ها در جهان طبقه‌بندی می‌شوند. در کشور ما نیز اکوسیستم‌های تالابی دارای ارزش و اهمیت بالایی هستند و ما در ایران 41 نوع از 42 تالاب شناخته شده در جهان را داریم که این انواع مختلف تالاب‌ها در بخش‌های جغرافیایی مختلف کشور پراکنده شده است. ایران دارای 34 تالاب بین‌المللی است که در قالب 25 سایت در کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است. کنوانسیونی که در کشور ایران و شهر رامسر بنیان‌گذاری شد تا از تالاب‌ها و پرندگان مهاجر حمایت و حفاظت کند. کشور ایران علی‌رغم قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمه خشک دنیا به خاطر داشتن سواحل جنوب و شمال و همچنین دریاچه‌ها و آبگیرهای کوچک و بزرگ در پهنه‌های خشکی دارای ظرفیت‌های مناسبی در خصوص اکوسیستم‌های تالابی است و به جهت قرار گرفتن در کریدور مهاجرتی پرندگان مهاجر تالاب‌های آن دارای ارزش و اهمیت فراوانی برای حفاظت از پرندگان در جهان هستند.
با همه این تفاسیر وضعیت تالاب‌های کشور ایران در یک دهه گذشته مناسب نبوده و چالش اصلی آن یعنی دریافت حق‌آبه تالاب‌ها همیشه با چالش‌های فراوانی روبه‌رو بوده است. هر چند به موجب قانون حق‌آبه تالاب بر حق‌آبه کشاورزی اولویت دارد، اما در عمل شاهد این هستیم که این اولویت عملا اجرایی نشده و حق‌آبه تالاب به ویژه در سال‌های کم بارش به کشاورزی تخصیص پیدا می‌کند. شاید مثال امثال دریاچه ارومیه ملموس‌ترین مصداقی باشد که بتوان به آن اشاره کرد و باعث شد اقدامات احیای دریاچه ارومیه عملا متوقف و ضربه بزرگی به دریاچه ارومیه وارد شود. در واقع اکثر تالاب‌هایی که با مشکل آب روبه‌رو هستند تعارض جدی با کشاورزی و مصرف آب برای کشاورزی را دارند.
حال باید پرسید راه چاره چیست؟ در برهه‌ای که مردم به دلایل اقتصادی مشکلات با مشکلات معیشتی درگیر هستند چگونه می‌توان آب را برای تالاب‌ها صیانت کرد و در کنارش معیشت مردم را نیز بهبود بخشید؟ چگونه می‌توانیم تقابل برای حفظ آب برای تالاب را به تعامل و مطالبه‌گری جامعه محلی تبدیل کرد؟ واقعیت اینجاست که در قدم اول نیاز به تغییر تفکرهای مدیریتی سنتی در کشاورزی، محیط زیست، منابع طبیعی، گردشگری و بخش‌های مرتبط با اقتصاد و کارآفرینی به سوی رویکردهای خلاقانه و رویکردهای نوآورانه است. قدم دوم پذیرفتن واقعیت‌های جامعه و آگاهی داشتن به وضعیت جامعه‌ای است که آب را برای تامین معیشت خود مورد استفاده قرار می‌دهند. قدم بعدی قطعا توجه ویژه به یافته‌های علمی برای توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی است که باید بتوانیم در عرصه و با شناختی که پیدا کرده‌ایم در جهت پیاده‌سازی آن‌ها گام برداریم. در نهایت می‌توان با آگاهی و شناخت به سمت آموزش و تغییر رویکردهای اشتباه مصرف آب و کشت محصولات آب‌بر و کم‌بهره پرداخته و با اعتماد‌سازی بین جامعه کشاورزان با استفاده از متخصصان و فعالان محلی و بومی رویکردهای کلان کشاورزی را به سمت محصولات کم آب بر دارای بازارهای جهانی پیش برده و میزان زیادی آب را برای تالاب‌ها صیانت کرد. به جرات می‌توان گفت که محصولات کم‌آب‌بر بازارهای جهانی در کشور ایران وجود دارد و این اقدام نه تنها می‌تواند منابع آبی ما را نجات دهد بلکه می‌تواند نقش بسیار موثری در ارزآوری و رشد اقتصادی کشور داشته باشد.
امروزه مفهوم حفاظت از محیط زیست بیشتر هنر مدیریت و خلاقیت را می‌طلبد، روحیه مشارکتی و توان شبکه‌سازی و اعتماد‌سازی بین متخصصان و جامعه را می‌طلبد. امروزه محیط زیست و اکوسیستم‌های تالابی را با حراست صرف نمی‌توان حفاظت کرد.
به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه اگر نتوانیم رویکردهای توسعه سازگار با محیط زیست را توسعه داده و به رویکردهای کلان تبدیل کنیم، اکوسیستم‌های آبی و محیط زیست قربانی توسعه خواهند بود.