ظهور مسکن اجتماعی در اروپا

«مسکن اجتماعی» (Social housing) یکی از طرح‌های کلاسیک کشورهای اروپایی برای حل مشکل مسکن طبقات پایین و کم‌درآمد است. طرحی که این روزها از سوی شهرداری‌ها در ایران هم دنبال می‌شود و براساس آن قرار است خانه‌های کم متراژی در اختیار اقشار کم درآمد قرار بگیرد. این طرح بعد از جنگ جهانی دوم و با افزایش فقر و تخریب خانه‌های شهری و روستایی بر اثر بمباران، توسط دولت‌های اروپای غربی آغاز شد و تا امروز ادامه دارد. طرح مسکن اجتماعی به معنی دخالت مستقیم دولت در خانه دار شدن کم‌درآمدها است. این طرح که بخصوص توسط دولت‌های سوسیال دموکرات اروپای غربی دنبال می‌شود، دولت را وا می‌دارد که خانه‌هایی در مناطق پرتقاضا ساخته و آن را با بهایی بسیار کم به افراد واجد صلاحیت و کم‌درآمد اجاره دهند.

خانه‌های اجتماعی در کشورهای اروپایی روز به روز بیشتر می‌شوند. با توجه به افزایش تورم و فشار اجتماعی بر طبقات کم‌درآمد، مسکن دولتی هر روز بیشتر جای خود را در شهرهای بزرگ اروپایی پیدا می‌کند و طبق برخی آمار، حدود 30 درصد از آپارتمان‌ها و خانه‌های اروپا را شامل می‌شود.
کشور بلژیک یکی از کشورهای فعال در زمینه ساخت مسکن اجتماعی است. این طرح در این کشور از سال 1980 سرعت گرفت و توانست در طول چند دهه مناطق بسیاری را پوشش دهد.
طرح مسکن اجتماعی در بلژیک در 3 منطقه فعال است: الف. منطقه بروکسل ب. منطقه فلمیش (Flemish Region) ج. منطقه والون (Walloon Region).
این طرح فقط به دولت اختصاص ندارد. شهرداری‌ها، تعاونی‌ها، بنیادها و سازمان‌های خصوصی و غیرانتفاعی همه و همه در ساخت مسکن اجتماعی نقش داشته و به انحاء مختلف، خانه‌هایی را به افراد کم‌درآمد اجاره می‌دهند. البته نباید از خاطر برد که هر کدام از این نهادها گروه هدف خاص خود را دارند و فقط به افراد مخصوصی که شرایط مورد نظر آنها را داشته باشند، خانه می‌دهند.
طرح مسکن اجتماعی در بلژیک دو سطح دارد. سطح اول که به طور اخص با نام مسکن «اجتماعی» (Social) شناخته می‌شود مربوط به تامین مسکن افراد کم‌بضاعتی است که درآمد ماهیانه‌ آنها کمتر از یک حد مشخص باشد. سطح دوم اما با نام «مسکن‌متوسط» (intermediate) شناخته می‌شود و مربوط به دهک‌های درآمدی میانی بلژیک است و بیشتر، افراد و خانواده‌هایی (با درآمد متوسط) را که در شهرهای بزرگ زندگی کرده و کارمند دولت یا ارگان‌ مشخصی هستند، پوشش می‌دهد.
چگونگی اجرای طرح مسکن اجتماعی در مناطق مختلف بلژیک، متفاوت است. در منطقه بروکسل، نام افراد و شرایطشان در یک «لیست انتظار کامپیوتری» (computerized waiting list) قرار می‌گیرد. این سیستم بر اساس اطلاعات اشخاص، تشخیص می‌دهد که شرایط کدام خانواده اضطراری است و احتیاج فوری به مسکن دارد. بر اساس تشخیص سیستم کامپیوتری، مسکن دولتی به آن خانواده داده می‌شود.
در منطقه فلمیش، متقاضیان بر اساس درآمد ماهیانه خود نزد ارائه دهندگان محلی رفته و تقاضای خود را در سیستم آنها ثبت می‌کنند. ارائه دهندگان نیز بر اساس زمان ثبت تقاضا به متقاضیان مسکن استیجاری می‌دهند.
در منطقه والون اما سیستم کمی پیچیده‌تر است. در این منطقه، متقاضیان ابتدا تقاضای مسکن خود را در یک سیستم ثبت می‌کنند و سپس بر اساس اطلاعات گرفته شده (شامل میزان و نوع درآمد، اندازه مسکن مورد نیاز، منطقه، سابقه کاری، سابقه داشتن مسکن و …) نام متقاضیان در اولویت اختصاص مسکن قرار می‌گیرد.
اکثر منازل اجتماعی در بلژیک استیجاری هستند. در بروکسل فروش مسکن اجتماعی (به هر شکلی) ممنوع است. اما در دو منطقه دیگر (فلمیش و والون) می‌شود در شرایط خاصی این ساختمان‌ها را به متقاضیان فروخت. نرخ فروش خانه‌های دولتی به خصوص در منطقه فلمیش بیشتر است و مستاجران بعد از چند سال اجاره‌نشینی در خانه‌های اجتماعی می‌توانند آن خانه‌ها را با دریافت وام بخرند.
نکته جالب در مورد مسکن اجتماعی این است که انتخاب نهایی منزل بر عهده متقاضی است و دولت یا نهاد مسئول نمی‌تواند خانواده‌ای را مجبور به سکونت در یک خانه یا آپارتمان کند. طبق قانون بلژیک، دولت یا نهاد مسئول، خانه‌های خالی موجود را به متقاضیان معرفی می‌کند و سپس آن شخص می‌تواند آن خانه را انتخاب یا رد کند.
تورم و گرانی، مشکلی جدی برای مسکن اجتماعی بلژیک
یکی از تحولات مهم در سال‌های اخیر، افزایش شتابان قیمت زمین و ساختمان بوده است. این افزایش قیمت از اواسط دهه 90 شروع شد اما تا چند سال قبل شیبی بسیار بسیار ملایم داشت. افزایش هزینه‌ها و کمبود زمین‌های مسکونی دلیل اصلی افت مسکن‌سازی و افزایش قیمت، به ویژه در منطقه فلاندر بوده است.
در طول چند دهه گذشته، میانگین قیمت خرید مسکن در بلژیک خیلی بالا نبوده است. با این حال، در یک دهه اخیر، قیمت‌ها به نحو قابل توجهی بالا رفته است. این افزایش قیمت در بخش مسکن باعث افزایش نرخ اجاره‌خانه‌ها شده است. افزایش اجاره‌بها به ویژه بر افراد کم‌درآمد تأثیر منفی گذاشته و آنها را به دردسر انداخته است.
بالا رفتن اجاره، باعث بیشتر شدن تقاضای مسکن اجتماعی شده است. با این حال، افزایش هزینه ساخت و ساز، نرخ اجاره‌بهای مسکن‌های اجتماعی را نیز بالا برده است. این اتفاق باعث شده دولت به تمهیداتی دست بزند. اعطای وام مسکن با بهره بسیار کم یکی از روش‌های دولت بلژیک برای افزایش اعتماد متقاضیان مسکن و خرید خانه طی دو سال گذشته بوده است. اقدام دیگر دولت، تنظیم مالیات مسکن بوده است. این تنظیم مالیات (به خصوص در مورد خانه‌های خالی) باعث شده صاحبخانه‌های بخش خصوصی اجاره‌بهای خانه خود را کم کرده و آپارتمان‌ها نیز راحت‌تر اجاره بروند. این اقدام هم خانه‌های خالی را پر کرده، هم تقاضای مازاد مسکن اجتماعی را از بین برده و باعث شده است بازار مسکن دولتی و خصوصی به یک تعادل برسند.
دولت مرکزی یا مقامات محلی، کدامیک مسئول مسکن هستند؟
طبق قانون بلژیک مسئولان و مقامات هر منطقه (بروکسل، فلاندر، والون) مسئول اصلی ساخت و عرضه مسکن دولتی (یا به عبارت بهتر، اجتماعی) هستند. با وجود این، دولت مرکزی در برخی زمینه‌ها دخالت داشته و بر کار مقامات محلی نظارت دارد. تضمین حقِ داشتنِ یک مسکن مناسب، تعیین نرخ بهره و سیاست‌های کلی مالی و همچنین، تنظیم اجاره‌خانه از جمله اصلی‌ترین اقدامات دولت مرکزی بلژیک در زمینه مسکن اجتماعی بوده است.
همچنین، دولت بلژیک در سال‌های اخیر توجه خاصی به مهاجران داشته است. مهاجران بعد از دریافت اقامت در یک آپارتمان اجتماعی ساکن شده و حداقل اجاره‌بها نیز از آنها دریافت می‌شود. همچنین، دانشجویان، کارگران روزمزد و افرادی که شغل ندارند هم مشمول طرح مسکن اجتماعی می‌شوند و دولت مرکزی وظیفه دارد آنها را به مقامات محلی معرفی کند تا این مقامات هرچه سریعتر برای آنها خانه ارزان قیمت پیدا کنند.