نگاهی جامعه‌شناختی به تصادفات جاده‌ای

در هفته گذشته کام مردم ایران با شنیدن دو خبر تصادف که منجر به درگذشت ۵ سرباز معلم و ۲ خبرنگار خانم شد، تلخ گشت. عموماً در در واکنشی احساسی و صرفاً برای تسکین وجدان عمومی راننده، شرکت‌های خودروسازی و یا مسئولان راهور به عنوان مقصر معرفی می‌شوند و مورد بازخواست قرار می‌گیرند. در این یادداشت تلاش می‌کنم برخلاف رویه متداول نگاهی عمیق‌تر به مساله تصادفات جاده‌ای داشته باشم.سالانه حدود ۱.۳۵ میلیون نفر در جهان جان خود را در اثر تصادفات جاده‌ای از دست می‌دهند و بین ۲۰ تا ۵۰ میلیون نفر نیز به انحاء مختلف دچار آسیب و نقص عضو می‌شوند. تصادف جاده‌ای اصلی‌ترین عامل مرگ‌ومیر افراد ۵ تا ۲۹ سال در جهان است.

آمارهای سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که ریسک فوت مردان زیر ۲۵ سال در جاده‌ها تقریباً سه برابر زنان است.نگاهی به توزیع جغرافیایی تلفات جاده‌ای نشان می‌دهد که کشورهای توسعه‌نیافته بیش از ۹۰ درصد از این مرگ‌ومیرها را درخود جای داده است. ممکن است این سهم بالا با ارجاع به GDP‌ بیشتر و در نتیجه امکانات مالی برای ایمن‌سازی جاده‌ها، افزایش کیفیت خودروها و تجهیزات نظارت و کنترل ترافیکی فهم‌‌پذیر شود، اما جامعه‌شناسان چشم‌انداز عمیق‌تری پیش روی ما قرار می‌دهند.«نوربرت الیاس» جامعه‌شناس آلمانی در مقاله تکنیک و تمدن تلاش می‌کند با بهره‌گیری از مفهوم «تنظیم نفس» نسبتی میان مدنیت و تصادفات جاده‌ای برقرار کند. «تنظیم نفس رشدیابنده، متوازن و با ثبات» آحاد مردم در قبال زندگی خود با دیگران است که موجب افزایش رفاه و لذت و کیفیت زندگی برای همه شرکت‌کنندگان در این فرایند و نهایتاً برای کل نوع بشر می‌شود. براساس نظریه‌ی الیاس تنظیم نفس فردی در جوامع کمتر توسعه‌یافته، در قیاس با کشورهای پیشرفته، ثبات و یکدستی و دوام‌کمتری دارد. او می‌گوید کنترل خودرو (شامل حفظ و نگهداری) چیزی نیست مگر شکلی از تداوم کنترل و تنظیم نفس راننده. اما الگوی تنظیم نفس خاص رانندگان پشت فرمان تا حد زیادی توسط آن معیار اجتماعی تعیین می‌شود که در هر کشور برای تنظیم نفس مردان و زنان راننده بسط یافته است. پس جاده‌ یا ماشین بی‌کیفیت به‌خودی خود موجب تصادف و مرگ‌ نمی‌شود بلکه صرفاً احتیاط بیشتری از سوی راننده را طلب می‌کند. اینکه تعداد تصادفات در کشورهای کمتر توسعه‌یافته به‌صورتی پایدار بالاتر از تعداد آن‌ها در کشورهای پیشرفته است، نشان دهنده این است که تنظیم نفس رانندگی با وضع جاده‌ها در این کشورها تطابق لازم را ندارد.نباید فراموش کرد که در اینجا هدف این نیست که تقصیر متوجه تک‌تک افراد شود و با رویکردی اخلاق‌گرا به موعظه آن‌ها پرداخته شود، بلکه تلاش شده تمرکز از تجهیزات و تکنولوژی (در عرصه راه و خودرو) متوجه نیروی انسانی شود. صِرف درآمد و رشد اقتصادی موجب کاهش مرگ‌ومیر جاده‌ای در کشورهای توسعه‌یافته نمی‌شود، بلکه خودِ این رشد اقتصادی متاثر از همان چیزی است که تصادفات جاده‌ای را کاهش می‌دهد، یعنی نیروی انسانی باکیفیت یا به تعبیر «الیاس» انسان متمدنِ دارای تنظیم نفس. با آغشتن چنین تحلیلی به کمی طنز تلخ می‌توان وزیر آموزش و پرورش را مقصر اصلی تصادفات جاده‌ای اخیر دانست.