گزارش «پیام ما» از اعتراض‌های مردمی به ادامه فعالیت معدنی در ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان

«گاوکشک» زیر سایه معدن

عضو شورای گاوکشک: پیگیری قضایی نباید به ابزاری برای محدودکردن اعتراض‌های مدنی تبدیل شود





29 آبان 1405، 20:22

بیش از ۲۵ نفر از فعالان و دوستداران محیط‌زیست مقابل ورودی معدن گچ «تنگ‌حنای گاوکشک» جمع شده‌اند. آن‌ها با پلاکاردهایی در دست، مخالفت خود را با ادامه فعالیت این معدن نشان می‌دهند و خواستار تعطیلی آن هستند. روی موانع بتنی کنار جاده نیز عبارت‌های «ورود ممنوع» و «ورود به کارگاه ممنوع» دیده می‌شود. این تجمع تازه‌ترین حلقه از اعتراض‌هایی است که سال‌هاست بر سر فعالیت‌های معدنی در این منطقه ادامه دارد. وضعیت مجوز این معدن، پیامدهای محیط‌زیستی آن و نحوه ادامه فعالیتش همچنان محل اختلاف است.

کبک‌ها دوباره به اطراف باغ‌ها برگشته‌اند، گرازها شب‌ها نزدیک روستا دیده می‌شوند و بعضی از اهالی برای حیات‌وحش آب می‌گذارند. این تصویر امیدوارکننده را «سجاد محمدی»، فعال محیط‌زیست منطقه ارژن و پریشان، روایت می‌کند. اما در فاصله‌ای نه‌چندان دور، معدن گچ تنگ‌حنا در محدوده روستای گاوکشک، از توابع شهرستان کازرون در استان فارس، همچنان یکی از نگرانی‌های اصلی دوستداران طبیعت است. به گفته او، گردوغبار کارخانه به‌سمت باغ‌های انار می‌رود و فعالیت معدن پوشش گیاهی و زیستگاه منطقه را تحت فشار قرار داده است.
گاوکشک در محدوده «دشت برم»، میان کازرون و شیراز، قرار دارد. جنگل‌های بلوط، باغ‌های انار و زیستگاه‌های طبیعی این پهنه بخشی از ارزش‌های محیط‌زیستی ارژن و پریشان را تشکیل می‌دهند.

محمدی، عضو «مؤسسه مردم‌نهاد حامیان بلوط زاگرس فارس»، از بازگشت گونه‌هایی مانند کبک، تیهو، دراج، کفتار و گراز به اطراف روستا می‌گوید. به گفته او، در ارتفاعات منطقه نیز نشانه‌هایی از حضور پلنگ، کل‌وبز و خرس دیده شده و بعضی گونه‌ها پس از حدود ۴۰ سال دوباره به نزدیکی خانه‌ها و باغ‌ها آمده‌اند. او این اتفاق را نشانه‌ای امیدوارکننده می‌داند، اما معتقد است ادامه فعالیت معدن می‌تواند همین فرصت را به تهدید تبدیل کند.

یک دهه اعتراض

اعتراض به فعالیت معدن در محدوده گاوکشک موضوع تازه‌ای نیست. گزارش‌های رسانه‌ای منتشرشده از سال ۱۳۹۰ نشان می‌دهند نگرانی درباره تردد کامیون‌ها در مسیر جنگلی، برداشت از بستر «رودخانه فصلی حنا» و نشستن گردوغبار روی درختان بلوط دست‌کم از آن زمان مطرح بوده است.
به گفته محمدی، فعالیت جدید دو محدوده معدنی «دره اَنگِر» و تنگ‌حنا از دهه ۱۳۸۰ آغاز شد. اعتراض‌های اهالی و فعالان محیط‌زیست در ادامه به گرفتن تعهد محضری از بهره‌برداران در سال ۱۳۹۱ انجامید. براساس این تعهد، قرار بود بهره‌برداران سه سال دیگر فعالیت کنند و پس از پایان اعتبار پروانه در تیر ۱۳۹۴، مجوزها را تحویل دهند.

اما به گفته او، این تعهد اجرا نشد. در سال ۱۳۹۷، یکی از دو محدوده از چرخه فعالیت خارج شد و بنا بر توضیحات مسئولان محیط‌زیست فارس، مساحت محدوده باقی‌مانده به حدود هشت هکتار کاهش یافت.

برای معدن تنگ‌حنا در سال ۱۳۹۷ پروانه بهره‌برداری پنج‌ساله صادر شد. اعتبار این مجوز تا پایان اسفند ۱۴۰۲ تعیین شده بود. بااین‌حال، اختلاف بر سر ادامه فعالیت معدن به سال‌های بعد کشیده شد.

صمت از ابطال پروانه خبر داد؛ کارشناسان از تخریب محیط‌زیست

در اردیبهشت ۱۴۰۳، موضوع معدن با پیگیری مردم و فعالان محیط‌زیست بار دیگر در دستور کار دستگاه قضایی قرار گرفت. دادستان کازرون به‌همراه نمایندگان دستگاه‌های مرتبط از معدن و کارخانه گچ گاوکشک بازدید کرد.

بنا بر خبر این بازدید که ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۳ منتشر شد، معدن به‌دلیل پایان اعتبار پروانه بهره‌برداری و مشکلات دیگر، هنگام بازدید تعطیل بود. در بازدید دیگری که خبر آن چهارم خرداد همان سال منتشر شد، بر بررسی عکس‌های هوایی، نقشه‌ها و استعلام از دستگاه‌های مرتبط تأکید شد.
براساس نامه «اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت فارس»، پروانه بهره‌برداری معدن که در سال ۱۳۹۷ برای پنج سال صادر شده بود، به‌دلیل رعایت‌نشدن تعهدات تمدید نشد و در ۲۰ اسفند ۱۴۰۲ ابطال شد. بر مبنای این مکاتبه، مجوز معتبری برای ادامه فعالیت معدن وجود نداشت.
نظریه هیئت کارشناسان رسمی دادگستری در سال ۱۳۹۸ نیز از اسناد مهم پرونده است. کارشناسان پس از بازدید میدانی و بررسی تصاویر هوایی، ۱۰ مورد از آسیب‌ها و تخریب‌های مرتبط با فعالیت معدن و کارخانه را ثبت کردند.

نشستن گردوغبار گچ روی برگ درختان بلوط و اختلال در عملکرد طبیعی آن‌ها، آلودگی صوتی ناشی از فعالیت دستگاه‌ها و انفجارها، ناکافی‌بودن فضای سبز کارخانه در مقایسه با تعهد ۱۰ درصدی، حفر ترانشه‌ها، تغییر مسیر آب و خشک‌شدن ریشه برخی درختان از جمله موارد مطرح‌شده در این نظریه است.

کارشناسان همچنین به مغایرت ابعاد محدوده معدن در زمان بررسی با محدوده هشت‌هکتاری مندرج در پروانه سال ۱۳۹۷ اشاره کردند و در جمع‌بندی خود بر تأثیر فعالیت معدن بر محیط‌زیست و منابع‌طبیعی تأکید داشتند.

رأی دیوان، مجوز ادامه فعالیت نبود

یکی از موارد اختلاف در پرونده، رأی «دیوان عدالت اداری» درباره دستور توقف فعالیت معدن است. دیوان در دو مرحله بدوی و تجدیدنظر، شکایت بهره‌بردار از دستگاه‌های متولی محیط‌زیست و صنعت و معدن را رد کرد و تصمیم این دو دستگاه برای تمدیدنکردن مجوز بهره‌برداری معدن را تأیید کرد. رأی در مرحله تجدیدنظر قطعی شد.

شش ماه مهلت به نام اشتغال

اداره‌کل صمت فارس در ۱۹ تیر ۱۴۰۴ دستور توقف فعالیت معدن را صادر کرد. بااین‌حال، «شورای تأمین شهرستان کازرون» در جلسه ۲۵ شهریور همان سال، با استناد به بیکارشدن ۸۰ کارگر، با ادامه فعالیت معدن به‌مدت شش ماه موافقت کرد. این تصمیم در شرایطی گرفته شد که صمت پیش‌تر از ابطال پروانه بهره‌برداری خبر داده بود. مهلت شش‌ماهه این مصوبه حدود ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ به پایان رسید و معدن همچنان تعطیل نشده است.
«اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست فارس» نیز در نامه‌ای به تاریخ ۳۱ تیر ۱۴۰۵ خطاب به دادستان کازرون، خواستار ورود دستگاه قضایی برای پیگیری موضوع، اجرای رأی دیوان عدالت اداری و توقف فعالیت معدن شد.

در این نامه به ثبت «دشت ارژن» به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره در «یونسکو» و مکاتبات «وزارت صمت» درباره محدودیت فعالیت معدنی نیز اشاره شده است.

اشتغال ۸۰ نفر یا کمتر از ۳۰ نفر؟

اشتغال ۸۰ نفر از دلایل اعلام‌شده برای موافقت شورای تأمین با ادامه فعالیت معدن بود. فعالان محلی درباره این رقم تردید دارند.
محمدی تعداد شاغلان مستقیم معدن را حدود ۱۰ نفر و کارکنان کارخانه را کمتر از ۱۰ نفر می‌داند. به گفته او، حتی با احتساب رانندگان و نیروهای خدماتی، مجموع اشتغال مستقیم و وابسته از حدود ۳۰ نفر بیشتر نمی‌شود.

«شیرعلی الله‌وردی»، عضو شورای روستای گاوکشک و بازرس و داور «شبکه تشکل‌های محیط‌زیستی و منابع‌طبیعی استان فارس»، برآورد دیگری دارد. به گفته او، شمار نیروهای معدن و کارخانه حتی به ۱۳ نفر هم نمی‌رسد.

بررسی فهرست بیمه‌شدگان و قراردادهای کاری می‌تواند به روشن‌شدن اختلاف بر سر شمار شاغلان معدن کمک کند.
به گفته سجاد محمدی، در دوره تعطیلی معدن، از پایان اسفند ۱۴۰۲ تا بهار ۱۴۰۴، بیشتر کارگران در معدن دیگری خارج از منطقه که به همان بهره‌بردار تعلق داشت، مشغول به کار بودند. او می‌گوید امکان انتقال کارخانه به مجاورت آن معدن نیز وجود دارد و بر همین اساس، معتقد است تعطیلی معدن تنگ‌حنا اشتغال کارگران را به خطر نمی‌اندازد.

رودخانه حنا و باغ‌هایی زیر غبار گچ

نگرانی اهالی گاوکشک فقط به گردوغبار کارخانه محدود نمی‌شود. شیرعلی الله‌وردی، عضو شورای گاوکشک، از تغییر مسیر جریان آب در رودخانه فصلی حنا و پیامدهای آن برای جنگل و زمین‌های کشاورزی سخن می‌گوید.

به گفته او، کارخانه در بستر رودخانه فصلی حنا ساخته شده و با تغییر مسیر جریان آب، بخشی از آب به‌سمت جنگل منحرف شده است. او می‌گوید شست‌وشوی دیواره‌ها و فرسایش خاک موجب نمایان‌شدن ریشه درختان شده و پوشش جنگلی را تهدید می‌کند. به گفته الله‌وردی، ذرات و گردوغبار گچ وارد آبراهه می‌شوند و ممکن است به‌سمت پایین‌دست و محدوده «سد دلواری» در استان بوشهر حرکت کنند.
او از کاهش کیفیت و شهرت انار گاوکشک در حدود ۱۵ سال گذشته نیز می‌گوید و گردوغبار ناشی از فعالیت معدنی را یکی از عوامل مؤثر در این وضعیت می‌داند. الله‌وردی برای توصیف میزان گردوغبار معلق در منطقه می‌گوید: «کافی است شب در منطقه چراغ‌قوه‌ای به سمت هوا بگیرید تا میزان ذرات گردوغبار معلق را ببینید.»

مطالبه مردم برای اجرای قانون

به گفته الله‌وردی، فعالان محیط‌زیست در سال‌های گذشته بارها نگرانی خود را درباره پیامدهای معدن برای حوضه آبریز پریشان و باغ‌های منطقه با مسئولان در میان گذاشته‌اند. او می‌گوید این موضوع در دیداری با فرماندار، در آغاز دوره مسئولیت او، نیز مطرح شد و در آن دیدار وعده دادند اجازه اقدامی مغایر با ملاحظات محیط‌زیستی را ندهند.

او همچنین به تشکیل پرونده قضایی برای تعدادی از فعالان محیط‌زیست اشاره می‌کند. به گفته الله‌وردی، خودش در این پرونده تبرئه شده و وضعیت پرونده دو نفر دیگر هنوز روشن نیست. از نگاه او، پیگیری قضایی تخلفات احتمالی باید از مطالبه‌گری قانونی مردم تفکیک شود و نباید به ابزاری برای محدودکردن اعتراض‌های مدنی تبدیل شود.

الله‌وردی همچنین با اشاره به اهمیت طبیعی محدوده «میان‌کُتل»، دشت برم و حوضه آبریز «دریاچه پریشان»، درباره فعالیت‌های ناسازگار با محیط‌زیست در این پهنه هشدار می‌دهد. به گفته او، این محدوده زیستگاه گونه‌هایی مانند پلنگ، گراز، کفتار و خرس قهوه‌ای است و هرگونه مداخله بدون ارزیابی دقیق می‌تواند بر زیستگاه این گونه‌ها اثر بگذارد.

به گفته او، اهالی بارها مطالبات خود را از طریق فرمانداری، استانداری، دادستانی و دستگاه‌های مسئول پیگیری کرده‌اند و با توجه به اهمیت طبیعی و زیستی منطقه، از مسئولان انتظار پاسخ‌گویی دارند.

این عضو شورای اسلامی روستای گاوکشک ادامه فعالیت معدن را با وجود مکاتبات و تصمیم‌های صادرشده سؤال‌برانگیز می‌داند و تجمع‌های مردمی را واکنشی به آنچه تخلف از قانون می‌خواند، توصیف می‌کند. او از استاندار فارس می‌خواهد برای روشن‌شدن وضعیت معدن و اجرای قانون به موضوع ورود کند.

این فعال محیط‌زیست می‌گوید: «اگر امروز مردم در منطقه تجمع می‌کنند، دلیلش این است که احساس می‌کنند اقدامی خلاف قانون در حال انجام است. وقتی مسئولان خودشان قانون را اجرا نکنند، نمی‌توان از مردم انتظار داشت نسبت به آن بی‌تفاوت باشند. فرماندار به‌عنوان عالی‌ترین مقام اجرایی شهرستان باید مجری قانون باشد تا مردم هم از قانون تبعیت کنند.»

بازگشت حیات‌وحش؛ تغییری در رفتار اهالی

سجاد محمدی در کنار روایت بازگشت گونه‌های جانوری، از تغییر نگاه بخشی از مردم منطقه به حیات‌وحش نیز می‌گوید. به گفته او، برخی از اهالی که در گذشته شکار می‌کردند، حالا اسلحه را کنار گذاشته‌اند و در حفاظت از حیوانات مشارکت می‌کنند. تعدادی از مردم نیز در باغ‌های خود برای حیات‌وحش آب می‌گذارند، هرچند هنوز شکارچیانی از جاهای دیگر برای شکار به منطقه می‌آیند.

محمدی از گودال بزرگی در محدوده معدن یاد می‌کند که بر اثر فعالیت‌های معدنی گذشته ایجاد شده است. به گفته او، این گودال در سال‌های پربارش گاهی تا اوایل خرداد یا تیر آب دارد و محل تجمع حیات‌وحش است. با خشک‌شدن آن، حیوانات و پرندگان برای دسترسی به آب به نقاط دیگری می‌روند که ممکن است در آنجا در معرض شکار باشند.

به گفته محمدی، یکی از اقدامات اهالی برای کاهش این خطر، ساخت آبشخور در طبیعت بوده است. برای نمونه، اهالی در دره اَنگِر مخزنی سیمانی با ظرفیت ۲۳۰۰ لیتر ساخته‌اند تا آب موردنیاز حیات‌وحش را تأمین کنند. آن‌ها آب این مخزن را به‌صورت دستی منتقل می‌کنند و در فصل خشک، باید سه تا چهار ماه آن را مرتب پر کنند تا بارندگی‌ها از راه برسند.

دره آب‌کبک؛ نگرانی از رسیدن معدن به سرچشمه

محمدی درباره «دره آب‌کبک» نیز توضیح می‌دهد. به گفته او، معدن در زیرحوضه آبریز این دره قرار دارد و این محدوده از قدیم با حضور کبک‌ها در منطقه پیوند داشته است. محمدی رویشگاه گچی تنگ‌حنا را سرچشمه آب دره می‌داند و می‌گوید آب پس از نفوذ به لایه‌های زمین، در پایین‌دست بیرون می‌آید.
به گفته محمدی، در بعضی سال‌ها آب چشمه سه تا پنج ماه جریان دارد و اطراف آن پوشش جنگلی بلوط و درختچه‌های طبیعی دیده می‌شود. این کنشگر محیط‌زیست از نزدیک‌شدن ماشین‌آلات معدنی به سرچشمه و برداشت لایه‌های گچ و سنگ آهک در این محدوده ابراز نگرانی می‌کند.
او تأکید می‌کند که این نگرانی براساس مشاهدات شخصی اوست و برای اظهارنظر قطعی درباره وضعیت آب‌های زیرزمینی و ساختار زمین، بررسی کارشناسی در حوزه زمین‌شناسی و هیدروژئولوژی، یعنی مطالعه آب‌های زیرزمینی، لازم است.

زیستگاه خرس در نزدیکی معدن

به گفته محمدی، خرس قهوه‌ای در محدوده‌ای حدود یک کیلومتر بالاتر از معدن رفت‌وآمد دارد. در این محدوده درختان بنه و درخت دیگری از خانواده بنه می‌رویند که اهالی آن را «کُلخُنگ» می‌نامند. خرس‌ها از میوه این درختان تغذیه می‌کنند.

محمدی معتقد است نزدیکی محدوده فعالیت معدن به چنین زیستگاهی، بررسی آثار فعالیت معدنی بر پیوستگی زیستگاه و امنیت حیات‌وحش را ضروری‌تر می‌کند.

محمدی از مشاهدات دیگری نیز درباره گونه‌های جانوری منطقه می‌گوید. به گفته او، در دو سال گذشته دست‌کم دو بار بزمجه در منطقه دیده شده است. او بزمجه را گونه‌ای کمیاب می‌داند. محمدی همچنین از مشاهده یک جفت پلنگ پس از حدود ۲۰ سال خبر می‌دهد و معتقد است افزایش جمعیت گراز می‌تواند دسترسی پلنگ به غذا را بیشتر کند.

اقتصاد محیط‌زیست؛ جایگزینی برای معدن‌کاوی

محمدی معتقد است حفاظت از طبیعت نباید در برابر اشتغال و معیشت مردم قرار بگیرد. به گفته او، گاوکشک ظرفیت‌هایی برای طبیعت‌گردی دارد که می‌توان با برنامه‌ریزی از آن‌ها برای ایجاد درآمد پایدار استفاده کرد.

او از تجربه حضور گردشگران اروپایی و آسیایی در منطقه می‌گوید. این گردشگران برای پیاده‌روی و طبیعت‌گردی به گاوکشک می‌آمدند و چند نفر از اهالی راهنمایی و میزبانی آن‌ها را بر عهده می‌گرفتند. مردم محلی نیز با فراهم‌کردن محل استراحت، غذا و خدمات موردنیاز گردشگران، از حضور آن‌ها درآمد کسب می‌کردند.

به گفته محمدی، در آن دوره حدود چهار تا پنج نفر از اهالی، یک یا دو روز در هفته، از این فعالیت درآمد داشتند. او می‌گوید این برنامه تا سال ۱۳۹۴ ادامه داشت و مشکلات اقتصادی، محدودیت‌های بین‌المللی و همه‌گیری کرونا را از عوامل توقف آن می‌داند. به گفته او، ظرفیت طبیعت‌گردی منطقه همچنان وجود دارد و می‌توان با برنامه‌ریزی و بدون تخریب خاک و بستر طبیعی، این فعالیت را از سر گرفت.

این فعال محیط‌زیست پرنده‌نگری و تماشای حیات‌وحش را از دیگر ظرفیت‌های منطقه می‌داند. به گفته او، شبکه‌های محیط‌زیستی نیز می‌توانند در معرفی و راه‌اندازی این فعالیت‌ها به مردم محلی کمک کنند. از نگاه محمدی، حفاظت از طبیعت می‌تواند هم سرمایه طبیعی منطقه را حفظ کند و هم زمینه شکل‌گیری کسب‌وکارهای محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی در کنار معدن‌کاوی را فراهم کند.

احتمال تغییر کیفیت آب در پایین‌دست

«مجتبی پاک‌پرور»، عضو هیئت‌علمی «مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی فارس»، درباره اثر برداشت لایه‌های سنگی بر وضعیت آب منطقه توضیح می‌دهد. به گفته او، برداشت این لایه‌ها ساختار سطح زمین را تغییر می‌دهد و ممکن است بر نفوذ آب باران و شکل‌گیری رواناب نیز اثر بگذارد. مواد سست و ریزدانه‌ای که برای برداشت گچ مورد استفاده قرار می‌گیرند نیز می‌توانند بر این فرایند اثر بگذارند.

به گفته پاک‌پرور، با تغییر ساختار زمین ممکن است میزان نفوذ آب باران افزایش یابد. او می‌گوید برای ارزیابی این تغییر باید هم کمیت و هم کیفیت آب را در نظر گرفت. افزایش نفوذ ممکن است از نظر کمیت مطلوب باشد، اما اگر املاح گچ و آهک وارد آب شوند، کیفیت آب تغییر می‌کند و هدایت الکتریکی آن (EC) افزایش می‌یابد.

پاک‌پرور درباره ارتباط آب نفوذی محدوده معدن با چشمه پایین‌دست می‌گوید: «این ارتباط هنوز اثبات نشده است. معدن در ارتفاع بالاتری قرار دارد و با توجه به شیب لایه‌ها، احتمال حرکت آب در جهت چشمه وجود دارد، اما اثبات چنین ارتباطی به مطالعات تخصصی نیاز دارد.»
این عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی فارس می‌افزاید: «از انجام‌شدن یا نشدن مطالعات پیش از صدور مجوز معدن اطلاع دقیقی ندارم، اما باید مشخص شود مرجع صادرکننده مجوز، ارزیابی زیست‌محیطی را درخواست کرده و ارتباط احتمالی آب زیرزمینی معدن با چشمه‌های پایین‌دست بررسی شده است یا خیر.»

پاک‌پرور که در حوزه سنجش از دور و تفسیر تصاویر فعالیت دارد، با اشاره به تجربه تخصصی خود می‌گوید برای بررسی ارتباط احتمالی میان محدوده معدن و چشمه باید مطالعات عددی و تخصصی انجام شود.

این محقق حوزه آب تأکید می‌کند که اظهارنظر درباره بی‌خطربودن فعالیت معدن به مطالعات پایه و پایش مستمر نیاز دارد. به گفته او، دست‌کم باید وضعیت آب در یک دوره آبی کامل و در شرایط مختلف، از جمله ترسالی، خشکسالی و زمان بارندگی، پایش شود. پاک‌پرور درعین‌حال می‌گوید سندی در اختیار ندارد که نشان دهد این مطالعات پیش از صدور مجوز انجام شده‌اند یا خیر.

پاک‌پرور احتمال کاهش آب‌دهی چشمه بر اثر فعالیت معدن را مطرح می‌داند. به گفته او، هرگونه افزایش یا کاهش آب‌دهی باید با مطالعه بررسی شود. اگر کاهش آب‌دهی چشمه تأیید شود، این تغییر از نظر بوم‌شناختی نامطلوب است و می‌تواند بر چرخه حیات منطقه اثر بگذارد.

پاک‌پرور مسئولیت بررسی و نظارت را بر عهده «سازمان حفاظت محیط‌زیست» می‌داند و می‌گوید موقعیت دقیق معدن نسبت به مناطق حفاظت‌شده نیز باید مشخص شود. به اعتقاد او، این سازمان می‌تواند برای بررسی موضوع از مشاوران و متخصصان صلاحیت‌دار کمک بگیرد و نتایج مطالعات را در دسترس عموم قرار دهد. او محدودیت دسترسی به اسناد و ضعف ارزیابی‌ها را از مشکلات حوزه محیط‌زیست می‌داند.

برداشت از لایه‌های آهکی می‌تواند چشمه‌های منطقه را برای همیشه خشک کند

«اکبر پورداج»، کارشناس ارشد زمین‌شناسی و فعال حوزه آب و محیط‌زیست، نیز درباره پیامدهای برداشت از لایه‌های آهکی در منطقه گاوکشک هشدار می‌دهد. به گفته او، برداشت از لایه‌های آهکی و میان‌لایه‌های آهکی «سازند گچساران» می‌تواند چشمه‌های فعال را خشک کند و حتی امکان احیای برخی چشمه‌های قدیمی را از بین ببرد. آثار این خسارت ممکن است با تأخیر آشکار شود و جبران آن دشوار یا ناممکن باشد.

پورداج با اشاره به ساختار زمین‌شناسی منطقه می‌گوید محدوده موردبحث در سازند گچساران و در ناودیسی میان تاقدیس‌های «شاه‌نشین» و «دشتک» قرار گرفته است. در این محدوده، سازندهای «آسماری»، «جهرم»، «بختیاری»، گچساران و «رازک» وجود دارند. هرکدام از این سازندها با توجه به جنس سنگ و ویژگی‌های زمین‌شناسی خود، رفتار متفاوتی در برابر آب دارند.

به گفته او، ارتفاعات آهکی سازند آسماری به‌دلیل وجود حفره‌ها و شکستگی‌ها نفوذپذیری بالایی دارند و می‌توانند محل نفوذ آب و تغذیه منابع آب زیرزمینی باشند. در مقابل، بخش‌هایی از سازند گچساران که شامل گچ، گل‌سنگ، ژیپس و انیدریت‌اند، به‌دلیل ویژگی‌های زمین‌شناسی نقش آب‌بند یا پوش‌سنگ را ایفا می‌کنند و در کنترل جریان آب اهمیت دارند.

پورداج توضیح می‌دهد که میان‌لایه‌های آهکی در سازند گچساران نیز ممکن است مسیر عبور آب یا محل تغذیه و ظهور چشمه‌های کوچک باشند. بعضی از این چشمه‌ها در دوره‌های خشکسالی کم‌آب یا خشک می‌شوند و در سال‌های پربارش دوباره جریان پیدا می‌کنند. به اعتقاد او، برداشت از لایه‌های آهکی در چنین محدوده‌ای ممکن است ساختار تغذیه چشمه یا مسیر جریان آب را تغییر دهد و امکان احیای چشمه را از بین ببرد.

این کارشناس زمین‌شناسی با اشاره به وجود لایه‌های گچی ممتد در ناودیس منطقه می‌گوید برداشت معدنی ممکن است در امتداد این لایه‌ها گسترش پیدا کند. همچنین آشکارشدن لایه‌هایی که پیش از این در معرض هوا و آب قرار نداشته‌اند، می‌تواند هنگام بارندگی و وقوع سیلاب، فرایند انحلال را تشدید کند و ناپایداری موضعی به وجود آورد.

او تأکید می‌کند که میزان خطر فرونشست یا فروریزش در این وضعیت به عواملی مانند محل برداشت، شیب و امتداد لایه‌ها، درزه‌ها و گسل‌های موجود بستگی دارد. به گفته پورداج، برای مشخص‌شدن ارتباط هیدرولوژیک میان بخش‌های مختلف منطقه، می‌توان از روش‌هایی مانند ردیابی با مواد رنگی استفاده کرد. او یادآور می‌شود که لایه‌های آهکی نقش‌های متفاوتی در تغذیه و جریان آب دارند و بررسی نقش هر لایه به مطالعات میدانی و تخصصی نیاز دارد.
پورداج تولید ریزگرد و آلودگی خاک و آب را از دیگر پیامدهای احتمالی فعالیت این معدن می‌داند. به گفته او، ذرات ناشی از فعالیت معدنی می‌توانند به آب‌های سطحی و زیرزمینی پایین‌دست منتقل شوند و با افزایش رسوب و مواد معلق، کیفیت آب را تغییر دهند. ورود این مواد به آبراهه‌ها می‌تواند میزان گل‌ولای سیلاب و قدرت تخریبی آن را نیز افزایش دهد. افزایش شوری و سختی آب نیز از دیگر پیامدهایی است که به گفته او باید در ارزیابی‌ها بررسی شود.
به عقیده پورداج، پیش از صدور مجوز فعالیت معدنی در چنین محدوده‌ای، باید مطالعات پایه زمین‌شناسی و هیدروژئولوژی انجام شود. این مطالعات شامل بررسی شیب و امتداد لایه‌ها، گسل‌ها و درزه‌ها، تعیین جهت جریان آب زیرزمینی و تهیه نقشه هیدروژئولوژیک منطقه است.

به گفته این کارشناس، برداشت از ارتفاعات و پاشنه دامنه‌ها ممکن است پایداری زمین را مختل کند. حتی ناپایداری‌های کوچک در بالادست یک دره یا محدوده مسکونی ممکن است پیامدهای قابل‌توجهی در پایین‌دست داشته باشد.

پورداج درباره فاصله حفاظتی معدن از چشمه‌ها می‌گوید این فاصله باید با توجه به ویژگی‌های زمین‌شناسی، هیدرولوژیک و شرایط هر منطقه تعیین شود. به گفته او، آثار انفجار و لرزش ناشی از فعالیت معدنی بر حیات‌وحش و منابع آب نیز باید در پیوست‌های محیط‌زیستی بررسی شود.

به اعتقاد پورداج، اگر مطالعات پایه و ارزیابی‌های لازم پیش از شروع فعالیت انجام نشده باشد، ادامه کار معدن باید به انجام بررسی‌های تخصصی و ارزیابی دوباره منوط شود.

این کارشناس زمین‌شناسی با انتقاد از نگاه کوتاه‌مدت به توسعه می‌گوید: «پیامدهای فعالیت‌های معدنی ممکن است پنج، شش، ۲۰ یا حتی ۴۰ سال بعد آشکار شوند؛ زمانی که خسارت واردشده به منابع‌طبیعی دشوار یا غیرقابل‌جبران است و دیگر مشخص نیست چه نهادی باید پاسخ‌گوی آن باشد.»
به گفته او، یک فعالیت ممکن است در کوتاه‌مدت نشانه‌هایی از آبادانی و اشتغال ایجاد کند، اما خسارت واقعی آن سال‌ها بعد آشکار شود، زمانی که منابع‌طبیعی و حقوق نسل‌های آینده تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.

پورداج همچنین از شیوه تصمیم‌گیری در کمیسیون‌های معدنی انتقاد می‌کند. به گفته او، تصمیم‌گیری درباره چنین محدوده‌هایی باید با توجه به نظر تخصصی کارشناسان محیط‌زیست انجام شود و رأی اکثریت نباید نظر آن‌ها را کنار بزند. او این وضعیت را با تصمیم‌گیری درباره یک موضوع پزشکی مقایسه می‌کند که در آن نمی‌توان نظر پزشک متخصص را صرفاً با رأی افراد غیرمتخصص کنار گذاشت. به اعتقاد پورداج، در تصمیم‌گیری درباره منابع‌طبیعی باید حقوق نسل‌های آینده را نیز در نظر گرفت.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

هشدار زرد هواشناسی برای چهار شهر؛

آلودگی هوا در تهران، کرج، اراک و اصفهان تا دوشنبه؛ بارش‌ها از یکشنبه در شمال کشور آغاز می‌شود

گزارش «پیام ما» از تخلفات اکتشاف نفت در جنگل‌های شمال خوزستان

بلوط‌ها قربانی نفت شدند

شهر دوستدار کودک؛ تحقق حقوق کودک

در جریان سی‌ویکمین اجلاس تغییر اقلیم سازمان ملل (COP31)؛

چارچوب میزبانی مرکز فناوری اقلیم توسط UNEP تدوین شد؛ پیش‌بینی بودجه ۱۰۶ میلیون دلاری

«پیام ما» در هفته‌ای که گذشت

از بحران آب و میراث تا سال سخت کودکان

پناهگاه حیات‌وحش خوش‌ییلاق شاهرود؛

دستگیری شکارچیان متخلف و کشف لاشه پرندگان در حاشیه منطقه

پایش حیات‌وحش در استان بوشهر؛

اجرای عملیات سرشماری پستانداران در منطقه شکار ممنوع کوه مند

صیانت از منابع آبی آذربایجان‌غربی؛

جمع‌آوری بیش از ۵۰۰ متر تور صید غیرمجاز از سد چپرآباد اشنویه

هوشیاری محیط‌بانان در آذربایجان‌غربی؛

دستگیری شکارچی متخلف پیش از اقدام به شکار در پارک ملی دریاچه ارومیه

حفاظت از زیستگاه‌های آبی آذربایجان‌غربی؛

کشف و جمع‌آوری تور صید غیرمجاز در سد ساروق تکاب