از دل خاکستر دوباره برمی‌خیزیم

15 آبان 1405، 21:27

|پیام ما|دو پیراهن، دو شلوار، دو کتاب و چند برگ کاغذ طراحی پاره‌شده، تمام چیزی بود که «عواد هارون»، هنرمند تجسمی و کارگردان تئاتر ۴۵ساله، هنگام فرار به همراه داشت. تصور می‌کرد به‌زودی به خانه بازمی‌گردد، اما در عوض ناچار شد زندگی‌اش را دور از زادگاه و خانه‌اش از نو بسازد.
پس از آنکه جنگ زندگی‌ای را که با تلاش فراوان در پایتخت ساخته بود ویران کرد، خانه‌اش را در منطقه «الحلفایا» در شمال خارطوم ترک کرد. اندکی پس از آغاز درگیری‌ها میان «نیروهای مسلح سودان» و «نیروهای شبه‌نظامی پشتیبانی سریع» در آوریل ۲۰۲۳، همراه همسر و پسرش به پورت سودان رفت. خانه، فضای کار هنری و ابزارهایی را که برای فعالیت حرفه‌ای به آن‌ها نیاز داشت، پشت سر گذاشت. او نه‌فقط خانه‌اش، بلکه ابزارها و موادی را هم از دست داد که برای کار و تأمین معاش به آن‌ها وابسته بود.
حالا هارون یکی از چند هنرمند سودانی است که دور از وطن تلاش می‌کنند سنت‌های فرهنگی سودان را زنده نگه دارند.

هارون در پورت سودان تلاش کرد با استفاده از مهارت‌هایش در مجسمه‌سازی، طراحی و تزیینات، درآمدی به دست آورد. او از آن زمان در اجراهای نمایشی جشنواره «واصل» که به همت گروه فرهنگی «اهالینا» و با همکاری «یونسکو» برگزار شد، شرکت کرده و کارگاه‌هایی در زمینه هنرهای سنتی با همکاری گروه‌های فرهنگی برگزار کرده است.

او در سال ۲۰۱۳، همراه گروهی از جوانان، گروه فرهنگی اهالینا را بنیان گذاشت. این گروه با بهره‌گیری از تئاتر، هنرهای تجسمی، موسیقی و نمایش عروسکی، با جوانان ارتباط برقرار می‌کند و در پی ترویج صلح و همبستگی اجتماعی است.

نقاشی، قصه‌گویی، موسیقی و بازی نیز فرصت‌هایی برای کودکان فراهم کرده‌اند تا احساسات خود را بیان کنند و با دیگران ارتباط بگیرند.

هارون به «الجزیره» دراین‌باره گفته است: «از دست دادن ابزارهایم به این معنا نیست که مهارت‌هایم را هم از دست داده‌ام و از دست دادن فضای کارم هم به این معنا نیست که دیگر توانایی خلق اثر ندارم.»

هارون و دیگر هنرمندانی که از خانه‌هایشان آواره شده بودند، در مدرسه‌ای قدیمی در پورت سودان پناه گرفتند. آن‌ها به پاک‌سازی و آماده‌سازی ساختمان برای خانواده‌هایی کمک کردند که ناچار به ترک محل زندگی‌شان شده بودند. هارون می‌گوید: «حالا نگرانی از احتمال تخلیه این محل، ما را در بلاتکلیفی گذاشته و نمی‌دانیم بعد از این باید به کجا برویم.»

هارون معتقد است هنر نمی‌تواند جای خانه ازدست‌رفته را بگیرد یا به جنگ پایان دهد، اما می‌تواند خاطرات را زنده نگه دارد، جوامع را گرد هم بیاورد و فضایی برای بازی و ابراز وجود کودکان فراهم کند.

شعار گروه فرهنگی اهالینا این است: «از دل خاکستر دوباره برمی‌خیزیم.» این عبارت برای هارون چیزی فراتر از یک شعار است و این نکته را یادآوری می‌کند که با وجود تمام خسارت‌هایی که جنگ به او تحمیل کرده، باید به خلق کردن ادامه دهد.

جنگ ضربه سنگینی به زندگی فرهنگی سودان وارد کرده است. مکان‌های میراثی آسیب دیده‌اند و معیشت هنرمندان در سراسر کشور مختل شده است.

یونسکو در ژوئن ۲۰۲۶ برآورد کرد که بخش فرهنگ سودان با کمبود ۳۰ میلیون دلاری بودجه روبه‌روست. اما پشت این رقم، خسارت‌های دیگری نیز نهفته است. هنرمندانی در جنگ کشته شده‌اند یا ناچار شده‌اند استودیوها، گالری‌ها، آثار هنری و ابزارهای موردنیازشان را پشت سر بگذارند.

یونسکو در آوریل ۲۰۲۴ گزارش داد که «اتحادیه هنرمندان و نویسندگان» در پورت سودان به بیش از ۱۱۲ هنرمند آواره و دیگر فعالان حوزه فرهنگ پناه داده است.

با وجود ادامه دشواری‌ها، فعالیت‌های فرهنگی متوقف نشده‌اند. یونسکو در آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که طرح‌های این سازمان در پورت سودان به بیش از ۳۵۰ هنرمند، زن، دختر و فعال فرهنگی آواره در داخل سودان کمک کرده و از تلاش‌ها برای زنده نگه داشتن حیات فرهنگی این کشور در میانه درگیری‌ها حمایت کرده است.

موسیقی، راهی برای حفظ میراث فرهنگی سودان

«عاصم عبدالعزیز»، ۳۱ساله، موسیقی‌دان و فیلم‌ساز، در پی تشدید درگیری‌ها و حملات مکرر پهپادی، شهر الابیض را ترک کرد. در نوامبر ۲۰۲۳، با امید یافتن امنیت و کار، به پورت سودان رسید.

عاصم که از خانواده‌اش جدا افتاده و اعضای خانواده‌اش در ام‌درمان و الابیض پراکنده شده‌اند، به‌تنهایی در پناهگاهی برای هنرمندان آواره زندگی می‌کند. جنگ زندگی او را از مسیر طبیعی خود خارج کرده و فعالیت حرفه‌ای‌اش را مختل کرده است، اما او همچنان از موسیقی برای حفظ میراث فرهنگی سودان و گرد هم آوردن جوامع مختلف استفاده می‌کند.

او در پورت سودان با اتحادیه محلی هنرمندان و نویسندگان، یونسکو و سازمان‌های اجتماعی همکاری کرده است. همچنین با «وزارت فرهنگ و اطلاع‌رسانی» و دیگر هنرمندان در اجرای برنامه‌های موسیقایی با موضوع مسائل اجتماعی، از جمله مقابله با نفرت‌پراکنی و نژادپرستی، مشارکت داشته است.

عاصم می‌گوید جنگ به گسترش نفرت‌پراکنی و عمیق‌تر شدن شکاف میان جوامع مختلف سودان دامن زده است. او باور دارد هنر می‌تواند با ترویج تنوع، پذیرش متقابل و همزیستی مسالمت‌آمیز، در برابر این اختلاف‌ها بایستد.

او به الجزیره گفته است: «از نزدیک دیده‌ام که نفرت‌پراکنی چگونه بر زندگی مردم تأثیر می‌گذارد. از طریق موسیقی تلاش می‌کنم به مردم سودان یادآوری کنم که همه ما خواهر و برادریم و جنگ نماینده هویت واقعی ما نیست.»

یکی از راه‌هایی که او برای تحقق این هدف دنبال می‌کند، پروژه‌ای به نام «موخالیه» است که یک سال پیش با هدف ثبت و آرشیو موسیقی و ریتم‌های سنتی مناطق مختلف سودان راه‌اندازی کرد.

او گفت: «امیدوارم این پروژه را به جشنواره‌های بین‌المللی ببرم تا مخاطبان کشورهای دیگر با سنت‌های غنی موسیقایی و تنوع فرهنگی سودان آشنا شوند.»

او معتقد است حفظ میراث فرهنگی فقط به معنای مراقبت از گذشته نیست، بلکه در شرایط جنگی که جوامع را آواره و زندگی مردم را مختل کرده، راهی برای زنده نگه داشتن هویت فرهنگی سودان است.

«عبدالقادر هاشم»، دبیر اتحادیه نویسندگان و هنرمندان ایالت دریای سرخ، به الجزیره گفت این اتحادیه از زمان آغاز جنگ در ۱۵ آوریل ۲۰۲۳، از هنرمندان و خانواده‌هایشان که به‌دلیل درگیری‌ها در دیگر مناطق سودان ناچار به فرار شده‌اند، حمایت کرده است.

او گفت: «ما برای ایجاد پناهگاهی برای هنرمندان آواره در یک مدرسه در پورت سودان تلاش کردیم و از سازمان‌های محلی و بین‌المللی خواستیم برای تأمین نیازهای اولیه آن‌ها حمایت کنند.»

این اتحادیه علاوه بر تأمین سرپناه، به هنرمندان آواره کمک کرده است در فعالیت‌های فرهنگی شهر مشارکت کنند و در برنامه‌های آگاهی‌بخشی اجتماعی درباره موضوعات مهم جامعه، از جمله خطرات مصرف مواد مخدر که به نگرانی فزاینده‌ای در سودان تبدیل شده است، نقش داشته باشند.

با وجود ویرانی خانه‌ها و فضاهای هنری، هنرمندان سودانی تلاش می‌کنند با موسیقی، تئاتر و هنرهای سنتی، پیوندهای فرهنگی و اجتماعی مردم را زنده نگه دارند. برای آن‌ها، ادامه خلق اثر راهی برای حفظ خاطره‌ها و هویت فرهنگی سرزمینی است که جنگ بخش بزرگی از زندگی مردمش را تغییر داده است.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

پورت سودان، جنگ سودان، گروه فرهنگی اهالینا، موخالیه، موسیقی سودانی، میراث فرهنگی سودان، هنر و صلح، هنرمندان آواره، هنرمندان سودانی، یونسکو