میراث خوزستان در محاصره حفاران غیرمجاز

منتشرنشدن اخبار مربوط به دستگیری حفاران غیرمجاز، تخریب محوطه‌های تاریخی، تعرض به عرصه‌های باستانی و قاچاق اشیای تاریخی، نه واقعیت را تغییر می‌دهد و نه می‌تواند ابعاد بحران حفاظت از میراث فرهنگی خوزستان را از دید جامعه پنهان کند. اگر تصور می‌شود با محدودکردن انتشار اخبار منفی از سوی روابط عمومی اداره‌کل میراث فرهنگی خوزستان یا یگان حفاظت می‌توان تصویری آرام و کنترل‌شده از وضعیت محوطه‌های تاریخی استان ارائه داد، باید گفت واقعیت میدانی مسیر خود را می‌رود؛ مسیری که لزوماً با روایت رسمی دستگاه متولی همخوان نیست.

مسئله اصلی، انتشار یا منتشرنشدن اخبار نیست؛ مسئله، اتفاقاتی است که در میدان رخ می‌دهد. حفاری غیرمجاز با سکوت خبری متوقف نمی‌شود، تعرض به محوطه‌های باستانی با منتشرنشدن گزارش‌ها از بین نمی‌رود و اشیای تاریخی نیز با نادیده‌گرفتن واقعیت قاچاق در جای خود باقی نمی‌مانند. آنچه اهمیت دارد، عملکرد واقعی دستگاه‌های مسئول در حفاظت از میراث تاریخی است؛ عملکردی که باید با میزان کاهش حفاری‌ها، جلوگیری از تخریب محوطه‌ها، شناسایی عوامل قاچاق و برخورد مؤثر با متخلفان سنجیده شود، نه تعداد خبرهای مثبت یا منفی منتشرشده.

یکی از نگران‌کننده‌ترین ابعاد وضعیت موجود، جسارت روزافزون برخی حفاران غیرمجاز و فعالیت علنی افراد مرتبط با گنج‌یابی در فضای مجازی است. تبلیغ ابزارهای حفاری، نمایش اشیای ادعاییِ کشف‌شده و فعالیت‌های مرتبط با خریدوفروش آثار تاریخی در معرض دید عموم قرار دارد. این وضعیت پرسش‌های جدی درباره سازوکار شناسایی و برخورد با این فعالیت‌ها ایجاد می‌کند. اگر حفاری غیرمجاز همچنان ادامه دارد و محوطه‌های تاریخی در معرض تعرض قرار می‌گیرند، نمی‌توان با محدودکردن انتشار اخبار، مسئله را مدیریت کرد. اقتدار یگان حفاظت در میدان سنجیده می‌شود، نه در عنوان و نام آن.

در پهنه تاریخی خوزستان، شهرهایی همچون ایذه، باغملک، بهبهان، دزفول، لالی، اندیکا و دهدز از ظرفیت‌های مهم تاریخی و باستان‌شناختی برخوردارند. محوطه‌ها، آثار و بقایای تاریخی این مناطق بخشی از شناسنامه فرهنگی استان به شمار می‌روند؛ سرمایه‌هایی که حفاظت از آن‌ها به نظارت مستمر، حضور میدانی و برنامه‌ریزی تخصصی نیاز دارد. پرسش این است که در این جغرافیای گسترده، چه تعداد از محوطه‌های حساس به‌صورت مستمر پایش می‌شوند؟ کدام نقاط در اولویت حفاظت قرار دارند و گزارش‌های مربوط به تعرض و حفاری غیرمجاز چه سرنوشتی پیدا می‌کنند؟

ابعاد تخریب میراث فرهنگی خوزستان تنها به محوطه‌های باستانی محدود نمی‌شود. بسیاری از بردگوری‌های بختیاری در این استان، به گمان وجود گنج، با استفاده از دینامیت منفجر و تخریب شده‌اند؛ آثاری که بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی مردم بختیاری محسوب می‌شوند و نابودی آن‌ها به معنای ازدست‌رفتن بخشی از حافظه تاریخی منطقه است. شیرهای سنگی بختیاری نیز بارها به سرقت رفته یا شکسته و از بین رفته‌اند؛ بااین‌حال، تاکنون اطلاع‌رسانی روشنی از سوی میراث فرهنگی خوزستان درباره این تعرض‌ها صورت نگرفته است.

این سکوت درباره تخریب و سرقت آثار تاریخی، به‌تدریج به بی‌اعتمادی عمومی دامن می‌زند. وقتی درباره انفجار بردگوری‌ها و سرقت شیرهای سنگی خبری منتشر نمی‌شود، این نگرانی شکل می‌گیرد که آیا اساساً دستگاه متولی تصویری روشن از وضعیت این آثار دارد؟ این بی‌خبری دردآور تا جایی پیش می‌رود که می‌توان پرسید آیا اگر روزی چغازنبیل نیز با تخریب یا تعرضی جدی روبه‌رو شود، باز هم خبری از آن منتشر نخواهد شد؟ نمی‌توان پذیرفت که آثار تاریخی، صرفاً به‌دلیل پرهیز از انتشار اخبار ناخوشایند، از چرخه اطلاع‌رسانی و مطالبه‌گری عمومی خارج شوند.

یکی از مهم‌ترین مطالبات در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی خوزستان، انتشار منظم و شفاف آمارهای مربوط به حفاری غیرمجاز و قاچاق اشیای تاریخی است. جامعه باید بداند در یک بازه زمانی مشخص چه تعداد حفاری غیرمجاز شناسایی شده، چند متهم دستگیر شده‌اند، چه میزان اشیای تاریخی کشف شده و چند محوطه آسیب دیده است. همچنین باید مشخص شود برای جلوگیری از تکرار تخلفات و جبران خسارت‌های واردشده، چه اقداماتی انجام گرفته است.

البته آمار دستگیری‌ها به‌تنهایی نشان‌دهنده موفقیت یا ناکامی در حفاظت نیست. افزایش دستگیری‌ها ممکن است حاصل تقویت عملیات حفاظتی باشد و کاهش آن نیز لزوماً به معنای کاهش تخلفات نیست. ارزیابی واقعی عملکرد دستگاه‌های مسئول به مجموعه‌ای از شاخص‌ها، از جمله وضعیت محوطه‌های در معرض خطر، میزان تعرض‌های ثبت‌شده، نتایج پرونده‌های قضایی و روند تغییرات در طول زمان نیاز دارد. آنچه نمی‌توان پذیرفت، جایگزین‌شدن سکوت به‌جای پاسخ‌گویی است.

از سوی دیگر، مقابله با حفاری غیرمجاز نباید به برخوردهای موردی محدود شود. شناسایی شبکه‌های خریدوفروش غیرقانونی، پیگیری تبلیغات مرتبط با حفاری، همکاری با مراجع قضایی و انتظامی، تقویت حفاظت میدانی و آموزش جوامع محلی، اجزای به‌هم‌پیوسته یک برنامه مؤثر هستند. در این میان، انجمن‌های دوستدار میراث فرهنگی نیز ظرفیت مهمی برای حفاظت از آثار تاریخی به شمار می‌روند؛ ظرفیت‌هایی که متأسفانه گاهی به‌جای استفاده از آن‌ها، با نگاه مزاحمت‌آمیز و حاشیه‌ای مواجه می‌شوند.

انجمن‌های مردم‌نهاد در بسیاری از مناطق، بدون چشمداشت مالی و با علاقه و احساس مسئولیت نسبت به میراث ملی فعالیت می‌کنند. این مجموعه‌ها می‌توانند در شناسایی تعرض‌ها، اطلاع‌رسانی به‌موقع، آگاهی‌بخشی به جوامع محلی و ایجاد حساسیت عمومی نسبت به تخریب آثار تاریخی نقش مؤثری داشته باشند. استفاده از توان آن‌ها نباید به انتشار یک خبر در سال درباره برگزاری نشست با انجمن‌های دوستدار میراث فرهنگی محدود شود. معرفی چند انجمن در قالب خبر و عکس، با به‌کارگیری واقعی ظرفیت تخصصی و بازدارندگی آن‌ها تفاوت دارد. انجمن‌ها باید در جایگاه واقعی خود قرار بگیرند و امکان مشارکت مؤثر در حفاظت از میراث فرهنگی برایشان فراهم شود.

روابط عمومی دستگاه متولی نیز وظیفه دارد ارتباط میان سازمان و جامعه را تقویت کند، نه اینکه صرفاً تصویری مطلوب از عملکرد مجموعه ارائه دهد. اطلاع‌رسانی مسئولانه یعنی بیان واقعیت، توضیح اقدامات انجام‌شده، پذیرش کاستی‌ها و پاسخ‌گویی درباره نتایج. اگر محوطه‌ای تخریب شده، باید ابعاد خسارت آن بررسی و اعلام شود؛ اگر حفاری غیرمجازی شناسایی شده، باید روند پیگیری قانونی آن اطلاع‌رسانی شود؛ و اگر نیروهای حفاظتی با کمبود امکانات، محدودیت نیروی انسانی یا دشواری دسترسی به محوطه‌ها مواجه‌اند، این مشکلات نیز باید شفاف بیان شوند.

میراث تاریخی خوزستان در انتظار انتشار خبرهای امیدوارکننده نیست؛ در انتظار اقداماتی است که نتیجه آن‌ها در حفاظت از محوطه‌ها و جلوگیری از تخریب دیده شود. اگر حفاران غیرمجاز جسورتر شده‌اند، اگر تبلیغ گنج‌یابی و فعالیت‌های مشکوک در فضای مجازی ادامه دارد و اگر آثار تاریخی یکی پس از دیگری در معرض تعرض قرار می‌گیرند، راه‌حل محدودکردن روایت‌ها نیست؛ راه‌حل تقویت نظارت، برخورد قانونی، شفافیت و پاسخ‌گویی است.

اداره‌کل میراث فرهنگی خوزستان و یگان حفاظت باید به این پرسش روشن پاسخ دهند: برای جلوگیری از حفاری‌های غیرمجاز و صیانت از محوطه‌های تاریخی استان چه اقداماتی انجام شده و نتیجه این اقدامات با چه شاخص‌های قابل‌سنجشی ارزیابی می‌شود؟

این پرسش نه اتهام است و نه تخریب؛ مطالبه‌ای عمومی برای حفاظت از میراثی است که متعلق به همه مردم است. تاریخ خوزستان را نمی‌توان با سکوت حفظ کرد؛ آنچه این میراث را از خطر نجات می‌دهد، اقدام مؤثر پیش از تخریب و پاسخ‌گویی پس از هر تعرض است.