از انشان تا بابل؛ روایت یک فرمانروای ایرانی در جهان باستان

کوروش بزرگ، زاده حدود ۶۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در شهر انشان یا انزان، در دشت مرودشت و نزدیکی شهر شیراز کنونی، از خاندانی بود که نسل‌به‌نسل فرمانروایی می‌کردند. او بنیان‌گذار شاهنشاهی گسترده هخامنشیان و نخستین ایرانیِ زاده فلات ایران بود که خود را «شاه چهارگوشه جهان باستان» لقب داد؛ چراکه برای نخستین بار قدرتی یکپارچه بنا نهاد که مرزهای آن از کرانه‌های رود سند در شرق تا دریای اژه در غرب و از رود سیحون در آسیای مرکزی تا رود نیل در مصر را در بر می‌گرفت. در منشور، یا همان استوانه پیِ بنای نیایشگاهی که به دستور وی در شهر بابل، شهر کهن و مرکز تمدنی باستان، ساخته شد، کوروش خود را چنین می‌شناساند:

«من کوروش، پسر کمبوجیه، شاه بزرگ، شاه انشان، نوه کوروش، شاه بزرگ، شاه انشان، نتیجه چیش‌پِش، شاه بزرگ، شاه انشان، از دودمانی که همیشه شاه بودند.»

یکی از اقداماتی که کوروش پس از ورود به شهر بابل، در آبان‌ماه سال ۵۳۹ پیش از میلاد، فرمان داد، نگارش یک استوانه گلی برای نهادن در پیِ بنای نیایشگاهی باستانی بود. نوشته‌های آن، پیروزی و رفتار انسانی کوروش با مردمان شهر بابل را گزارش می‌کند و از این رو، به «استوانه» یا «منشور حقوق بشر کوروش کبیر» شهرت یافته است. باستان‌شناسان آن را در سال ۱۸۷۹ در محل نیایشگاه اِسگیل کشف کردند و از آن روز تا به امروز در موزه بریتانیا در لندن نگهداری می‌شود.

اگرچه سنت ساخت استوانه‌های گلی و اشاره به انجام اصلاحاتی از سوی پادشاهی که به تخت نشسته بود، در سرزمین بابل پیش از زمان کوروش نیز قدمتی چند هزارساله داشت، آنچه این اثر ارزشمند را از آثار پیشین متفاوت و برجسته می‌سازد، ارائه تصویری از کوروش بزرگ در نقش «انسانی آزادی‌بخش و برخوردار از ظرفیت بالای مدارا و شناختی فراتر از زمان خود» است. این استوانه به‌طور گسترده با عنوان «نخستین منشور حقوق بشر» معرفی و شناخته می‌شود و در سال ۱۳۵۱ خورشیدی نیز سازمان ملل متحد متن آن را به تمام زبان‌های رسمی دنیا برگرداند و منتشر کرد.

منشور کوروش، به‌عنوان یک فرمان شاهانه، بازتاب‌دهنده مدارا با باورهای مذهبی و اعتقادی، نفی برده‌داری و آزادی بیان است. همچنین بیان‌کننده این نکته است که کوروش بزرگ، به‌واسطه دیپلماسی و هنر و مهارت گفت‌وگو در کنار نیروی نظامی، توانسته بود بزرگ‌ترین گستره فرمانروایی را که دنیا تا آن زمان به خود دیده بود، برای بیش از دویست سال پایه‌گذاری و شکل دهد.

گذشته از متن گل‌نوشته‌ای که به فرمان کوروش بزرگ نوشته شد، نوشته‌های تاریخ‌نگاران یونانی، مانند هرودوت، که ۴۶ سال پس از مرگ کوروش در شهر باستانی هالیکارناسوس، نزدیک شهر بدروم امروزی و در گستره شاهنشاهی هخامنشی، زاده شد، مهم‌ترین منبع داستان سرگذشت زندگی این پادشاه دادگر شرق باستان به‌شمار می‌آیند. به گفته هرودوت، ایرانی‌ها کوروش را «پدر» می‌نامیدند و در تورات نیز از وی به‌عنوان شاه آزادی‌بخش، مسیح و رهاننده انسان‌ها از بند اسارت، بسیار تجلیل شده است. افزون بر این، در «کوروش‌نامه»، اثر گزنفون، سرباز و اشراف‌زاده اهل آتن، که در حدود ۳۷۰ پیش از میلاد نوشته شده، با نگارشی آرمان‌گونه از شخصیتی بی‌بدیل، قدرتمند، آزاداندیش و مهربان مواجه هستیم که گویی برای شاه‌بودن آفریده و آموزش دیده است. این توصیف اسطوره‌وار به‌خوبی بیانگر این نکته است که کوروش بزرگ، گذشته از ایرانیان یا مردمان سرزمین پارس، در میان یونانیان نیز به‌عنوان الگویی آرمانی از اخلاق و شیوه شاهانه حکومت‌داری، بسیار مورد احترام و بزرگداشت بوده است.

در چارچوب فرهنگ و هنر نیز کوروش بزرگ را باید بی‌تردید نابغه‌ای در پی‌ریزی و آفرینش هنر و فرهنگ پارس، با مرزهایی به‌مراتب گسترده‌تر از ایران امروز، به‌شمار آورد؛ هنر و فرهنگی که آزادانه مشتاق جذب و پذیرش نمادهای فرهنگی سرزمین‌ها، ملت‌ها و اقوام گوناگون و ترکیب آن‌ها در قالبی نوین بود؛ قالبی که امروزه نزد جهانیان با عنوان هنر و تمدن هخامنشی شناخته می‌شود. تا جایی که «کلودیوس ریچ»، باستان‌شناس، جهانگرد، کردشناس و آشنا به زبان‌های لاتین، فارسی، کردی و سریانی اهل بریتانیا، در بازدید از پاسارگاد در سال ۱۸۲۱، این‌گونه در برابر بنای آرامگاهی و یادبود کوروش بزرگ به تکریم و تعظیم واداشته شد: «ظاهر بسیار قابل احترام این بنای سنگی بی‌درنگ موجب نوعی احساس اضطراب همراه با کرنش و تعظیم در من شد. از این رو، در حالی که غرق در اندیشه بودم، حدود یک ساعت بر روی پلکان بنا نشستم تا آنگاه که ماه بر فراز آن نورافشانی کرد؛ در حالی که به خود می‌گفتم: اینجا آرامگاه بهترین، مشهورترین، محترم‌ترین و ستودنی‌ترین پادشاه خاورزمین است.»