اتهام سفیدشویی به روایت نفت از هور

«فراموش‌شده» به کارگردانی «مهدی افشارنیک» و با روایت‌گری «محمد درویش»، کنشگر سرشناس محیط‌زیست، از آن جهت با حساسیت بیشتری همراه بود که اکران و نقد و بررسی آن در سینما هلال اهواز با اعتراض‌ها به صدور مجوز محیط‌زیستی توسعه «میدان نفتی سهراب» هم‌زمان شد. مجوز این میدان نفتی در قلب هورالعظیم و در تنها بخش زنده و آب‌دار آن، ۲۵ مرداد از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست صادر شد و واکنش‌های بسیاری در پی داشت.

«عارف رزیجی»، دبیر ادبیات در سوسنگرد و مدیر پایگاه خبری محلی نسیم میسان، در نشست اکران «فراموش‌شده» می‌گوید: «این مستند را همسان کتاب مصور هورالعظیم، با اسپانسری شرکت متن و در راستای سفیدنمایی از شرکت متن می‌دانم. ساکنان محلی هورالعظیم در هویزه، رفیع، بستان یا سوسنگرد، شرکت‌های نفتی را مقصر اصلی تخریب هورالعظیم می‌دانند. آنها دامداری، کشاورزی و ماهیگیری می‌کردند و یک‌باره دیدند که شرکت‌های نفتی آمدند و دکل‌های نفتی علم شد و هورالعظیم ویران شد. حالا بعضی‌ها می‌گویند ماهی تیلاپیا یا حقابه عامل اصلی هستند که خنده‌دار است.»

«یدالله مهرعلیزاده»، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، نیز می‌گوید: «فیلم بسیار عاطفی بود و به‌خاطر ارتباطاتی که با منطقه داریم، تحت تأثیر قرار گرفتم. فیلم حوادث بزرگی که در کشور در حال رخ‌دادن است را به تصویر کشید و بخشی از مسئله را روشن کرد، ولی در ورای آن، اگر نخواهیم به تقلیل‌گرایی بیفتیم، عوامل دیگری هستند که باعث شده هور فراموش شود؛ بنابراین عنوان فراموش‌شده باید می‌شد «تخریب‌شده». چون هور فراموش نشده، ولی تخریب شده و عواملی پشت این جریان تخریبی است. فیلم در جاهایی به‌سمت کاوشگری عمیق رفته که ریشه‌های چنین بحرانی را در ایران روشن کند، ولی بعد سکوت کرده که این سکوت ممکن است ناشی از این باشد که بودجه آن را متن داده یا احتیاط‌هایی بوده که کارگردان و دست‌اندرکاران داشتند.»

«قاسم سلیمی‌پور»، کنشگر محیط‌زیست، نیز با انتقاد از صدور مجوز توسعه میدان سهراب می‌گوید: «ما فعالان محیط‌زیست و دوستداران طبیعت هیچ‌گاه هورالعظیم را تنها نمی‌گذاریم. صدای ما الان تا تهران رسیده و نهاد ریاست‌جمهوری و آقای تجریشی در مرکز ارتباطات مردمی نهاد از مطالبات ما دفاع کرده است.»

آقای اشرفی، استعفا دهید

انتقادها به «فراموش‌شده» پارسال با انتشار نامه ترک تشریفات این مستند و اعلام اعتبار اختصاص‌داده‌شده به مبلغ ۸.۷ میلیارد تومان به اوج رسید. «ایمان کاهکش»، عضو شبکه تشکل‌های محیط‌زیست خوزستان، نیز در نشست به این پرسش اشاره می‌کند: «برای ما توضیح دهید که پایه و ایده اعتبار ۹ میلیارد تومانی از کجا آمد؟ چرا از مستندسازان و هنرمندان بومی استفاده نشد؟ این مستند دیتای خاصی به مخاطب نمی‌دهد و خیلی تخصصی نیست. اگر کیفیت فیلم را که به‌خاطر تجهیزاتش بود کنار بگذاریم، شبیه بسیاری از ویدئوهایی است که در فضای مجازی منتشر می‌شود.»

«منوچهر برون»، مستندساز، نیز در ادامه می‌گوید: «ژانر مستند گزارشی و قابل تحسین است، ولی آنچه انتظار داشتیم، طرح یک مطالبه روشن و مستقیم است و به نظر می‌رسد چون سرمایه‌گذار نفت بوده، بیشتر وزن فیلم به‌سمت حوزه آب و حقابه بوده است؛ نمی‌گویم سفیدشویی، ولی کمی هوای شرکت نفت را بیشتر داشت و مطالبه‌گری در این فیلم زیاد به چشم نمی‌خورد.»

«علی طهماسبی»، کنشگر محیط‌زیست خوزستان، نیز در این نشست با اشاره به گفته‌های زارعی، مدیرعامل متن، مبنی بر درآمد سالانه ۶ میلیارد دلار میادین نفتی در هورالعظیم، می‌گوید: «چقدر از این مبلغ در قالب مسئولیت‌های اجتماعی برگردانده می‌شود؟ وزارت نفت قبل از انقلاب با خدماتی مثل ساخت بیمارستان، فرودگاه، باشگاه، مجموعه ورزشی و مسکونی به بومیان و مناطق مجاور شناخته می‌شد، اما امروز یک دختر دبستانی در یکی از روستاهای اطراف هورالعظیم به‌خاطر نبود سرویس مدرسه خودکشی می‌کند و در شهرستان هویزه یک مرکز جامع خدمات درمانی نمی‌بینیم. زندگی هزاران نفر مختل شده و اهالی را مهاجر و حاشیه‌نشین کردید. وزارت نفت از آن مسئولیت اجتماعی چندلایه و مسئولانه به‌سمت صدقه‌دادن سوق یافته و سؤال این است که چرا در فیلم به آن پرداخته نشد؟ شاید تا آقای درویش و افشارنیک برای شرکت در جشنواره کلمبیا بروند و برگردند، دیگر هورالعظیم را نداشته باشیم؛ چون پدهای نفت را در مخزن شماره یک تعریف کردند و می‌خواهند تالاب را خشک کنند.»

او خواستار لغو مجوز توسعه میدان سهراب می‌شود و خطاب به مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان می‌گوید: «آقای اشرفی، این مطالبه من است؛ در یک نامه سرگشاده استعفای خود را اعلام کنید. برای خوزستان و برای طبیعتش و برای نشان‌دادن اعتراضتان، استعفا دهید. نفت مخازن سه، چهار و پنج هورالعظیم را خشک کرد. بگذارید مخازن یک و دو باقی بماند. دست از سر این‌ها بردارید.»

«مهدی قمشی»، عضو هیئت علمی دانشکده علوم آب دانشگاه چمران، نیز در این نشست به تأمین‌نشدن حقابه هورالعظیم در سال‌های گذشته اشاره می‌کند: «تقریباً سه سال بعد از آن‌که قرارداد برداشت نفت در محیط خشک هورالعظیم بسته شد، طوفان‌های گردوغبار به‌سمت اهواز سرازیر شد. می‌خواهم بگویم حکمرانی کشور دوست دارد بدون آنکه به خودش زحمت بدهد، نهایت بهره‌کشی را از تالاب بکند و به‌سمت استخراج نفت برود. در محاسباتی که داشتم، مقدار استخراج نفت را با کارکردها و ارزش ذاتی تالاب‌ها مقایسه کردم؛ واقعاً از نظر ملی هیچ‌وقت این معادله به نفع نفت تغییر نکرده و همیشه ارزش ذاتی تالاب بیشتر از درآمدهای نفت بوده است. در تالاب هورالعظیم با نوعی تضاد روبه‌رو هستیم که این دو همدیگر را نفی می‌کنند؛ یعنی برداشت نفت مساوی شده با از دست رفتن تالاب. اما در واقع نباید چنین باشد و این بی‌مبالاتی ماست که متأسفانه نمی‌گذارد هر دو، زندگی و بهره‌برداری خودشان را داشته باشند. وقتی به دنبال این هستیم که با ارزان‌ترین قیمت نفت را برداشت کنیم، نتیجه‌اش نابودی تالاب می‌شود؛ اما می‌توانستیم بدون اینکه صدمه زیادی به تالاب وارد کنیم، بهره‌برداری نفت را داشته باشیم. اکنون می‌خواهیم به تنها قسمتی از تالاب که دست‌نخورده باقی مانده هم حمله کنیم. ما مخالف بهره‌برداری نفت نیستیم، ولی آیا نمی‌شود با تکنولوژی روز طوری بهره‌برداری کرد که هم نفت استخراج شود و هم تالاب زنده بماند؟»

خائن نفت یا سفیدشوی نفت

«مهدی افشارنیک»، کارگردان مستند «فراموش‌شده»، در پاسخ به منتقدان می‌گوید: «رفقای نفتی‌ام به‌خاطر ساختن این فیلم به من می‌گویند «خائن نفت»، ولی از طرف دیگر به من تهمت می‌زنند که می‌خواهم سفیدشویی کنم. حاصل کار ما را دیدید و این دیگر بی‌انصافی است. در جای‌جای فیلم به شرکت نفت انتقاد می‌کنیم؛ آخرین جمله فیلم این است که محمد درویش می‌گوید ایران و عراق در یک قرارداد نانوشته برای توسعه نفتی، محیط‌زیست هورالعظیم را نابود کردند. من نمی‌دانم دیگر باید چه‌کار می‌کردم. ولی باز هم به نقدهایی که در جلسه صورت گرفت احترام می‌گذارم.»

افشارنیک خود را روزنامه‌نگار حوزه نفت معرفی می‌کند که ۲۵ سال در این حوزه کار کرده و یک اتفاق باعث شده فیلم‌ساز شود: «این چهارمین مستندی است که در خوزستان می‌سازم و فیلم دوم من راجع به هورالعظیم است. فیلم اولم به نام «زیر صفر مرزی»، راجع به شهید علی هاشمی، فیلم بسیار تلخی است و روایت آن شهید بزرگوار است که مورد تهمت‌های زیادی قرار گرفت و نگاه بدبینانه‌ای که در سی‌چهل سال به مردم عرب منطقه وجود داشت. با سرافرازی اسم و یاد شهید هاشمی را در آن فیلم زنده کردم و از مهجوریت درآمد و اتفاقاً این فیلم را هم شرکت ملی حفاری حمایت کرد که من می‌توانم ادعا کنم در دو قراردادی که با شرکت نفت داشتم توانستم استقلال خودم را حفظ کنم و آن حرفی را که باید بزنم، زدم.»

او ادامه می‌دهد: «معتقدم کارکنان نفت واقعاً متحول شدند و امروز خیلی از آنها خودشان به پروژه‌ها گیر می‌دهند. ما باید از جو محیط‌زیستی که کل کشور را گرفته استقبال کنیم و به‌سمتی برویم که امکان گفت‌وگو فراهم شود. درحال‌حاضر هورالعظیم بیشتر از اینکه به آب نیاز داشته باشد، به تفاهم نیاز دارد. هورالعظیم در مخزن‌های پنج‌گانه با دیواره‌هایی روی زمین از هم جدا شده و همین حالت به‌صورت انتزاعی راجع به بلوک‌هایی که درباره هور صحبت و تصمیم‌گیری می‌کنند هم وجود دارد. من به‌واقع نبود گفت‌وگو و نبود تفاهم و زشت‌دانستن گفت‌وگو را به‌عینه می‌بینم. این یک معضل جدی است و قبل از اینکه درباره حقابه یا سهم نفت و کشاورزی صحبت بشود، باید همدیگر را به رسمیت بشناسیم. اکنون بین نفتی‌ها و محیط‌زیستی‌ها یا بین نفتی‌ها و کشاورزها هیچ گفت‌وگویی نیست. کی ما با همدیگر این‌قدر غریبه شدیم؟»

افشارنیک درباره هزینه ساخت مستند نیز توضیح می‌دهد: «واقعیت این است که ۹ میلیارد خیلی کم بود و من بیشتر از این رقم خرج کردم. می‌توانم جدول هزینه‌ها را نشان دهم. ما با دلار حدود ۶۵ هزار تومان شروع کردیم و فیلم با دلار ۱۱۰ هزار تومان تمام شد. برآورد کنید که در ترکیه تیمی ۲۰، ۳۰ نفره را از استانبول ببرید به دیاربکر و بعد به‌سمت ایلیسو (سدهای بالادست دجله) و بیایید به دهوک که بالاترین شهر در عراق است و سپس به اربیل، سلیمانیه، بصره، بغداد و العماره.»

حقابه؛ مشکل اول هور است

«محمدجواد اشرفی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در ادامه نشست به معترضان پاسخ می‌دهد: «نه می‌خواهیم سفیدشویی کنیم و نه سیاه‌نمایی. به‌عنوان یک مدیر وظیفه دارم حقایق را بازگو کنم. الان شکایت من از چهار مدیر نفتی در محاکم قضایی در جریان است. بنابراین هیچ رودربایستی با مدیران نفتی ندارم و بزرگ‌ترین منتقد نفت هستم؛ نه‌تنها در هورالعظیم، بلکه در نفت و گاز کارون، مارون، آقاجاری و مسجدسلیمان. بنابراین فکر نکنید ما در زمین نفت هستیم. می‌خواهم کد اشتباهی به مطالبه‌گران داده نشود. بر اساس داده می‌گویم مشکل اول هورالعظیم آب است؛ این را بارها گفته‌ام و باز هم خواهم گفت. توصیه می‌کنم در وهله اول حقابه را مطالبه و مدیریت یکپارچه حوزه آبریز کرخه را پیگیری کنید.»

به گفته او، «شرکت نفت به تعهداتش عمل نکرده و در ارتباط با نفت و به‌ویژه در هورالعظیم، قطعاً توسعه ناپایدار عیان است. آموزش، بهداشت، درمان و اشتغال در آن منطقه با درآمد وزارت نفت از استخراج نفت متناسب نیست. اینکه نفت در حوزه مسئولیت‌های اجتماعی دینش را به خوزستان ادا نکرده، مبرهن است؛ بنابراین خواهشاً برچسب نچسبانیم.»

او از اجرا نشدن پد شماره ۸ سهراب که قرار بود در مخزن شماره ۲ تالاب اجرا شود، خبر می‌دهد: «رسماً به مجری سهراب اعلام کردیم که پد ۸ اجرا نمی‌شود. خبر خوش برای ثبت تالاب در کنوانسیون رامسر این است که تمام مراحل صورت گرفته و آخرین مکاتباتمان را ظرف ۱۰ روز گذشته با وزارت امور خارجه انجام داده‌ایم. امیدواریم در دی‌ماه امسال بتوانیم جشن ثبت هورالعظیم را در کنوانسیون رامسر بگیریم.»

صدای بین‌المللی برای هورالعظیم

«محمد درویش»، کنشگر و پژوهشگر محیط‌زیست، نیز در ادامه نشست می‌گوید: «در دو سه دهه گذشته شاهد بودم که مشکلاتی خیلی بیشتر از این اتفاق افتاده، ولی در جامعه محلی، کنشگران و رسانه‌ها حرفی به میان نیامده است؛ اتفاقاتی که در این سال‌ها رخ داد باعث شده حساسیت مردم بالا برود. کاری که افشارنیک در این مستند انجام داده، سبب شد حساسیت نه‌فقط در خوزستان، بلکه در کل کشور نسبت به ماجرای حفاری‌های مجدد در هورالعظیم افزایش پیدا کند. اگر این تلاش‌ها و این حساسیت‌ها نبود، شاید وزارت نفت به صرافت دعوت از منتقدان خود نمی‌افتاد. ممکن است آنها هنوز هم باور این را نداشته باشند که صداها را بشنوند، اما ما باید از این دعوت‌ها استقبال کنیم، گام‌به‌گام جلو برویم و بر مبنای اسناد بالادستی مطالبه کنیم.»

او با اشاره به مطالبه حقابه هورالعظیم در ابعاد بین‌المللی می‌گوید: «خبر خوب این است که این مستند به‌زودی در ابعاد بین‌المللی نشر خواهد شد؛ در عراق و ترکیه و بسیاری از کشورهای دنیا، تا صدای هورالعظیم و وزن مطالبات محیط‌زیستی در توسعه را نشر دهد. این را هم یادآوری کنم که وزارت نفت این شجاعت را داشت که قبول کند چنین مستندی در نقد عملکردش ساخته شود. فکر می‌کنم اگر وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و رسانه ملی هم انتقادهای مردم را ببینند، شورش‌های کف خیابان اتفاق نمی‌افتاد. امیدوارم این مستند دریچه جدیدی به‌روی حمایتگرهای مالی در سازمان‌های ثروتمند کشور در حوزه مسئولیت اجتماعی باز کند تا نگاه‌های منتقدانه به نفع نگاه‌های محیط‌زیستی ایران افزایش پیدا کند.»