در این ایام که وضعیت نه جنگ و نه صلح پابرجا بوده و هم‌زمان جهش قیمت ارز، محاصره دریایی، تحریم‌ها و گرانی شدید کالاها، در کنار تورم ۷۰درصدی، معیشت بسیاری از مردم را دشوار کرده است، افزایش موجودی کالابرگ و سه‌نرخی‌شدن قیمت بنزین دو موضوعی هستند که با وجود انتقادات فراوان، دولت آن‌ها را به هم پیوند زده و گفته است درآمد حاصل از تغییر نرخ بنزین برای کالابرگ در نظر گرفته می‌شود. این ادعا در حالی مطرح می‌شود که بسیاری از کارشناسان اقتصادی و حتی نمایندگان مجلس، با توجه به روند افزایشی تورم و سرعت گرانی کالاها، کالابرگ را در زندگی کنونی مردم کم‌تأثیر می‌دانند و آن را تنها در نقش مسکنی موقت ارزیابی می‌کنند. «احمد بیگدلی»، عضو کمیسیون اجتماعی مجلس، در این رابطه اظهار کرد: «اکنون دولت ناچار است برای اینکه بتواند بنزین مورد نیاز را تأمین کند، اقداماتی انجام دهد؛ البته این هم راه درستی نیست که بخواهیم با کاهش سهمیه یا افزایش قیمت، آن را انجام دهیم، اما مسئله این است که برای حفظ تاب‌آوری مردم، باید نظارت در کشور را بالا ببریم که متأسفانه نظارت در کشور ما بسیار ضعیف است.»

به گزارش پیام ما و به نقل از ایلنا، او افزود: «به‌طور مثال، بنزین گران می‌شود و به‌تبع آن همه کالاها گران می‌شوند. ممکن است فردی کالایی را شش ماه پیش خریداری کرده باشد، اما آن را با قیمت روز در بازار عرضه کند. این نشان می‌دهد نظارت بسیار دقیقی بر بازار وجود ندارد و هر کسی با نوع رفتاری که در بازار دارد، می‌تواند قیمت‌ها را خودش تنظیم کند. به قول معروف، احتکار کالا انجام می‌شود و انبارها را از کالا پر می‌کنند. چرا؟ چون پیش‌بینی می‌کنند در آینده سود بیشتری به دست بیاورند. این نبود نظارت جدی بر بازار، متأسفانه باعث شده است قیمت‌ها تا حدودی بی‌حساب‌وکتاب افزایش پیدا کنند.» این نماینده مجلس اظهار کرد: «عنوان می‌شود درآمد حاصل از افزایش قیمت بنزین قرار است به کالابرگ داده شود. بله، درست است؛ کسی که مصرف بیشتری دارد باید قیمت بیشتری هم پرداخت کند، اما این قیمت بالا بیشترین تأثیر خود را در زندگی کسی دارد که اصلاً مصرف نمی‌کند. به اسم کالابرگ می‌خواهیم این افزایش قیمت را به کالابرگ بدهیم، اما از سوی دیگر، قیمت کالاها به دلیل نبود نظارت چندین برابر می‌شود.»

رویای درآمد بنزینی

طرح کالابرگ از زمان آغاز، مورد انتقاد اقتصاددانان بود و آنان آن را تکرار طرح‌ها و تجربه‌های شکست‌خورده می‌دانستند و از آن به‌عنوان مسکنی موقت و روانی یاد می‌کردند. این موضوع، در کنار تغییر نرخ بنزین و ادعای اختصاص درآمد آن به کالابرگ، در شرایطی که قیمت کالاها همچنان افزایش دارد، این پرسش را مطرح می‌کند که هدف دولت از تغییر نرخ بنزین، مدیریت مصرف آن بوده است یا ایجاد درآمد برای افزایش منابع کالابرگ‌ها؟ «سیداحمد علوی»، اقتصاددان، در گفت‌وگو با پیام ما، با انتقاد از نحوه اجرای سیاست افزایش قیمت بنزین و پیوندزدن آن با طرح کالابرگ، گفت: «دولت پیش از هر چیز باید مشخص کند منابع حاصل از افزایش قیمت بنزین دقیقاً چقدر است و چگونه قرار است به تأمین کالاهای اساسی اختصاص پیدا کند. افزایش قیمت بنزین در شرایط تورمی، الزاماً به معنای افزایش درآمد واقعی دولت نیست؛ چراکه ارزش ریالی این درآمد به‌سرعت کاهش پیدا می‌کند.» علوی با اشاره به تجربه اجرای طرح کالابرگ اظهار کرد: «از زمانی که دولت اجرای کالابرگ را آغاز کرده، قیمت کالاها آن‌قدر افزایش یافته که اثر حمایتی این طرح عملاً کاهش پیدا کرده است. حتی اگر رقم کالابرگ افزایش پیدا کند، در صورتی که متناسب با آن کالا در بازار وجود نداشته باشد، این سیاست می‌تواند خود به عاملی برای افزایش قیمت‌ها تبدیل شود. کالابرگ اگر قرار است کارکرد واقعی داشته باشد، باید پشتوانه کالایی داشته باشد. شما نمی‌توانید صرفاً یک عدد ریالی را افزایش دهید و انتظار داشته باشید قدرت خرید مردم هم به همان میزان افزایش پیدا کند.» این اقتصاددان ادامه داد: «ممکن است اجرای کالابرگ در ابتدا از نظر روانی برای بخشی از جامعه این تصور را ایجاد کند که دولت در حال جبران افزایش هزینه‌های زندگی است، اما با توجه به افزایش مداوم قیمت کالاهای اساسی، این اثر روانی نیز به‌مرور از بین می‌رود.» علوی درباره ارتباط افزایش قیمت بنزین با تأمین منابع کالابرگ گفت: «دولت اعلام کرده بخشی از منابع حاصل از تغییر نرخ بنزین قرار است برای کالابرگ اختصاص پیدا کند، اما پرسش اساسی این است که این منابع واقعاً چه میزان است و چه مقدار قدرت خرید دارد. فرض کنید دولت یک همت برای اجرای یک طرح در نظر گرفته باشد. اگر همان یک همت در سال بعد قدرت خرید بسیار کمتری داشته باشد، صرف حفظ رقم اسمی آن به معنای حفظ منابع واقعی نیست. وضعیت کالابرگ نیز همین است؛ اگر رقم کالابرگ افزایش پیدا کند، اما قیمت کالاها با سرعت بیشتری بالا برود، در نهایت اثر حمایتی آن از بین می‌رود.»

ارزش واقعی بنزین

علوی با اشاره به افزایش نرخ بنزین از ۳ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان بیان کرد: «شما بنزین را از ۳ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان رسانده‌اید، اما باید ببینید این ۱۰ هزار تومان در مقایسه با ابتدای سال چه قدرت خریدی دارد. اگر قرار است دولت با این افزایش قیمت درآمد جدیدی ایجاد کند و با آن کالا وارد کند، باید قدرت خرید واقعی این درآمد را هم محاسبه کرد. اگر قیمت بنزین را با معیار ارزی بسنجیم، ممکن است درآمد اسمی دولت از محل فروش بنزین افزایش یافته باشد، اما به دلیل کاهش ارزش پول ملی، ارزش واقعی این درآمد افزایش پیدا نکرده باشد. در چنین شرایطی، دولت صرفاً توانسته از کاهش بیشتر ارزش درآمد خود جلوگیری کند و درآمد جدیدی که بتواند با آن قدرت خرید بیشتری ایجاد کند، لزوماً به وجود نیامده است.»

این اقتصاددان با انتقاد از چندنرخی‌شدن بنزین گفت: «در شرایطی که نرخ‌های مختلفی برای بنزین تعیین شده، مشخص نیست دولت دقیقاً چه میزان بنزین با هر نرخ می‌فروشد و در نهایت درآمد واقعی حاصل از فروش بنزین چقدر است. ما اکنون نمی‌دانیم چه میزان بنزین در کشور با هر نرخ عرضه می‌شود و در نهایت درآمد دولت از این محل دقیقاً چقدر است. وقتی چند نرخ برای یک کالا تعیین می‌کنید، امکان ارزیابی واقعی سیاست برای مردم و حتی کارشناسان دشوار می‌شود.» به گفته او، این وضعیت شبیه سیاست ارز چندنرخی است؛ وقتی چند نرخ وجود داشته باشد، بخشی از سازوکار قیمت‌گذاری و تخصیص منابع از شفافیت خارج می‌شود. او افزود: «اگر هدف دولت کنترل مصرف بنزین است، افزایش قیمت تنها راه‌حل نیست و باید مجموعه‌ای از سیاست‌های مؤثر برای مدیریت مصرف، حمل‌ونقل عمومی و الگوی استفاده از خودرو اجرا شود.»

کالابرگ بدون کالا می‌تواند تورم‌زا باشد

علوی همچنین درباره افزایش احتمالی مبلغ کالابرگ هشدار داد: «دولت باید ابتدا مشخص کند منابع این افزایش از کجا تأمین می‌شود و آیا به اندازه منابعی که برای کالابرگ اختصاص می‌دهد، کالا در بازار وجود دارد یا نه. اگر شما مبلغ کالابرگ را افزایش دهید، اما به همان میزان کالا در بازار وجود نداشته باشد، همین افزایش کالابرگ می‌تواند خودش باعث افزایش قیمت‌ها شود.» به گفته این اقتصاددان، افزایش قدرت خرید اسمی بدون افزایش عرضه کالا، الزاماً به افزایش رفاه خانوار منجر نمی‌شود و می‌تواند بخشی از اثر خود را از طریق افزایش قیمت‌ها از دست بدهد: «دولت از یک سو می‌گوید منابعی برای اجرای کالابرگ فراهم شده و از سوی دیگر اعلام می‌کند در حوزه واردات با محدودیت مواجه است. این دو گزاره باید در کنار یکدیگر توضیح داده شوند؛ زیرا اگر منابع کافی برای تأمین کالاهای اساسی وجود نداشته باشد، صرف افزایش اعتبار کالابرگ مسئله را حل نمی‌کند.» علوی با اشاره به وابستگی بخشی از کالاهای اساسی به واردات گفت: «بخش قابل‌توجهی از کالاهای اساسی کشور به واردات وابسته است و هزینه واردات نیز به نرخ ارز بستگی دارد. شما بنزین را در داخل کشور و با هزینه‌های ریالی تولید می‌کنید و قیمت آن را از ۳ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان می‌رسانید. اما وقتی ارزش پول ملی در همین مدت کاهش پیدا می‌کند، باید ببینید این ۱۰ هزار تومان واقعاً چه میزان کالا و ارز برای شما فراهم می‌کند.» او افزود: «اگر قرار است منابع حاصل از افزایش قیمت بنزین صرف خرید کالاهای اساسی شود، باید این منابع با هزینه واقعی واردات مقایسه شوند. نمی‌توان تنها بر اساس افزایش اسمی قیمت بنزین، از ایجاد درآمد جدید برای دولت سخن گفت. شما می‌گفتید یارانه نقدی می‌دهم، بحث متفاوت بود؛ چون رقم ریالی را دولت می‌تواند پرداخت کند. اما وقتی می‌گویید کالابرگ می‌دهم، یعنی باید کالا وجود داشته باشد. باید برنج، گوشت، روغن و سایر اقلام در بازار وجود داشته باشد تا مردم بتوانند با کالابرگ آن‌ها را خریداری کنند.» استاد اقتصاد دانشگاه آزاد با انتقاد از نحوه توضیح سیاست جدید بنزین گفت: «دولت باید صریح و شفاف توضیح دهد که قیمت جدید بنزین چه میزان درآمد واقعی ایجاد می‌کند و این درآمد دقیقاً قرار است صرف چه چیزی شود. اگر بنزین را گران کرده‌اید و می‌گویید با مابه‌التفاوت آن می‌خواهید کالابرگ بدهید، باید دقیقاً بگویید این مابه‌التفاوت چقدر است، چه میزان قدرت خرید دارد و چگونه قرار است تبدیل به کالا شود.» علوی افزود: «بخش مهمی از توضیحاتی که درباره این سیاست‌ها ارائه می‌شود، بیشتر جنبه ژورنالیستی دارد تا اقتصادی. در اقتصاد کلان، رابطه میان قیمت، درآمد، تورم، نرخ ارز و عرضه کالا باید روشن باشد و نمی‌توان با چند عدد اسمی نتیجه گرفت که درآمد واقعی دولت افزایش یافته است. امروز بنزین ۱۰ هزار تومانی، با توجه به کاهش ارزش پول، ممکن است از نظر واقعی حتی ارزان‌تر از بنزین ۱۰ هزار تومانی ابتدای سال باشد. بنابراین، اگر دولت می‌گوید با فروش بنزین ۱۰ هزار تومانی درآمد جدیدی ایجاد کرده که قرار است صرف کالابرگ شود، باید توضیح دهد این درآمد واقعی کجاست. اگر درآمد واقعی ایجاد نشده، یا این محاسبه اشتباه است یا باید صادقانه درباره آن توضیح داده شود.»