|پیام ما| عقاب طلایی (Aquila chrysaetos)، از پرندگان شکاری مهم جهان، سال‌هاست در فلسطین به‌ندرت دیده می‌شود. پژوهشی تازه از «سعد ل. الشومالی»، «الیاس ن. هندل» و «محمود کلنگری» که در مجله تخصصی پرنده‌شناسی «Avocetta» منتشر شده، نخستین تلاش‌های ثبت‌شده این گونه برای زادآوری در «کرانه باختری» طی بیش از چهار دهه را گزارش کرده است.

پژوهشگران از اکتبر ۲۰۲۱ تا ژوئن ۲۰۲۳، هر دو هفته یک‌بار در «وادی سعیر» و «ذخیره‌گاه طبیعی الکنوب» پایش انجام دادند. در هر یک از این دو منطقه، یک آشیانه فعال شناسایی شد که در هرکدام یک جوجه وجود داشت و جوجه‌ها حلقه‌گذاری شدند.

پوشش زمین در هر دو منطقه لانه‌سازی عمدتاً از علفزارهای باز تشکیل شده بود. میزان مزاحمت انسانی در «وادی سعیر» به‌مراتب بیشتر و عمدتاً ناشی از وجود اراضی تغییریافته به‌دست انسان در اطراف آن بود.

بااین‌حال، هر دو تلاش برای زادآوری در نهایت شکست خوردند. جوجه آشیانه سال ۲۰۲۲ به‌طور غیرقانونی از لانه برداشته شد و جوجه‌ای که در سال ۲۰۲۳ پرواز از لانه را آغاز کرده بود، بر اثر برق‌گرفتگی تلف شد. عملیات میدانی در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به‌دلیل بی‌ثباتی منطقه‌ای متوقف شد.

نویسندگان در این مقاله، بوم‌شناسی لانه‌سازی، ترکیب طعمه‌ها، تهدیدها و پیامدهای حفاظتی این یافته‌ها را بررسی کرده‌اند و بر ضرورت فوری حفاظت از محل‌های لانه‌سازی و کاهش خطرات ناشی از فعالیت‌های انسانی برای تداوم حضور عقاب طلایی در «کرانه باختری» تأکید می‌کنند.

بازگشت عقاب طلایی پس از چهار دهه

عقاب طلایی یکی از پرندگان شکاری نیمکره شمالی است و به‌طور معمول در چشم‌اندازهای کوهستانی، مناطق باز و صخره‌های سنگی زندگی می‌کند. پراکنش این گونه «آمریکای شمالی»، «اروپا»، «شمال آفریقا» و بخش بزرگی از «آسیا» را دربرمی‌گیرد و جمعیت‌های آن در حوزه «مدیترانه» و «خاورمیانه» پراکنده و تکه‌تکه هستند.

عقاب‌های طلایی معمولاً روی صخره‌ها و در مناطق دورافتاده زادآوری می‌کنند و برای لانه‌سازی موفق به کمترین میزان مزاحمت انسانی و منابع غذایی فراوان نیاز دارند. رژیم غذایی آنها معمولاً شامل پستانداران و پرندگان با جثه متوسط است.

روند جمعیت عقاب طلایی در بخش‌های مختلف «مدیترانه» متفاوت است. در «مدیترانه غربی»، جمعیت این گونه معمولاً به‌دلیل حفاظت از زیستگاه و اقدامات هدفمند حفاظتی در حال افزایش است. جمعیت‌های «مدیترانه شرقی» نیز عمدتاً باثبات‌اند، اما در برخی مناطق تحت‌تأثیر فعالیت‌های انسانی قرار دارند.

در مناطق کوچک‌تر و دارای جمعیت‌های پراکنده، مانند «لبنان»، «اردن» و «فلسطین»، عقاب طلایی با فشار قابل‌توجه ناشی از ازدست‌رفتن زیستگاه، مزاحمت انسانی، شکار غیرقانونی و برق‌گرفتگی بر اثر برخورد با خطوط برق مواجه است. کمبود صخره‌های مناسب برای لانه‌سازی و کاهش منابع طعمه نیز این تهدیدها را تشدید کرده و موفقیت تولیدمثل و ثبات قلمروها را محدود می‌کند.

آخرین موارد تأییدشده زادآوری عقاب طلایی در «کرانه باختری» به سال‌های ۱۹۷۲ و ۱۹۷۹ بازمی‌گردد و پس از آن، تا پیش از مطالعه حاضر، شواهد دیگری گزارش نشده بود. اگرچه در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۷ گزارش‌هایی درباره عرضه غیرقانونی دو جوجه عقاب طلایی برای فروش منتشر شده بود، در آن دوره هیچ پایش نظام‌مندی در «کرانه باختری» انجام نشده و هیچ لانه تأییدشده‌ای ثبت نشده بود؛ بنابراین، نمی‌توان این موارد را رویدادهای تأییدشده زادآوری محلی دانست.

دو لانه در جنوب «کرانه باختری»

بین اکتبر ۲۰۲۱ تا ژوئن ۲۰۲۳، پژوهشگران هر دو هفته یک‌بار مناطق کوهستانی و صخره‌ای مرکز و جنوب «کرانه باختری» را بررسی کردند. این مناطق شامل «وادی سعیر» و «ذخیره‌گاه طبیعی الکنوب» در شهرستان «الخلیل»، کوهستان‌های «بیت‌لحم» و حاشیه غربی «دره اردن» بود.

در این مناطق، ۱۸ تا ۲۲ نقطه ثابت دیده‌بانی به‌طور مکرر پایش شد. این نقاط شامل صخره‌ها، خط‌الرأس‌ها و دره‌هایی بود که پیش‌تر به‌عنوان زیستگاه مناسب عقاب طلایی شناسایی شده بودند.

در هر دوره پایش، بین ۴۲ تا ۵۵ کیلومتر مسیر خطی طی می‌شد که مسیرهای خودرویی و هشت تا ۱۲ کیلومتر پیمایش پیاده را شامل می‌شد. هر نقطه دیده‌بانی نیز ۲۰ تا ۴۰ دقیقه با دوربین دوچشمی و تلسکوپ بررسی می‌شد.

برای جلوگیری از ایجاد مزاحمت، لانه‌ها فقط از نقاط دیده‌بانی دوردست پایش شدند. اطلاعات ثبت‌شده شامل محل لانه، رشد جوجه، ترکیب طعمه‌ها براساس بقایای آنها و تهدیدهای انسانی بود.

در نهایت، دو لانه فعال عقاب طلایی در جنوب «کرانه باختری» در فصل‌های زادآوری ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ شناسایی و پایش شدند؛ هرچند مشخص نبود که آیا هر دو لانه متعلق به یک جفت بوده‌اند یا نه.

نخستین تلاش؛ جوجه‌ای که ناپدید شد

در ۲۶ فوریه ۲۰۲۲، یک لانه در حال ساخت روی صخره‌ای در «وادی سعیر» در شهرستان «الخلیل» مشاهده شد. این لانه را هر دو پرنده بالغ ساخته بودند و عقاب‌ها شاخه‌های زیتون و کاج را از فاصله حدود چهار کیلومتری به محل می‌آوردند. لانه درون غاری کم‌عمق و در ارتفاع حدود ۱۶ متری از سطح زمین قرار داشت.

یک جوجه در ۳ مارس از تخم خارج شد، اما تا ۱۱ مارس، هم جوجه و هم پرندگان بالغ ناپدید شده بودند. مصاحبه با ساکنان محلی نشان داد که جوجه لانه اول را افراد ناشناس به‌طور غیرقانونی از لانه برداشته‌اند.

دومین تلاش؛ پروازی که به خطوط برق رسید

در ۱۹ دسامبر ۲۰۲۲، لانه دیگری در فاصله حدود ۴.۲ کیلومتری محل قبلی، در «ذخیره‌گاه طبیعی الکنوب»، کشف شد. تا ۸ فوریه ۲۰۲۳، یک جوجه سه تا چهارروزه در آن مشاهده شد.

پایش نشان داد که عقاب ماده در لانه می‌ماند و عقاب نر غذا می‌آورد. رنگ پرهای جوجه تا ۹ مارس از سفید به قهوه‌ای تغییر کرد و به استتار آن درون لانه کمک کرد. بال‌زدن و رفتار درخواست غذا از اوایل آوریل آغاز شد و جوجه سرانجام در حدود ۱۶ آوریل ۲۰۲۳ از لانه پرواز کرد.

اما سرنوشت این پرنده نیز متفاوت نبود. در ۲۹ ژوئن ۲۰۲۳، گزارشی درباره برق‌گرفتگی یک عقاب روی دکل انتقال برق ۱۶۱ کیلوولت دریافت شد. بررسی لاشه تأیید کرد که این پرنده همان جوجه‌ای بود که در همان سال در لانه دوم حلقه‌گذاری شده بود. این حادثه تنها ۴.۲ کیلومتر با محل لانه فاصله داشت.

زیستگاهی از علفزارهای باز

تحلیل پوشش زمین در شعاع پنج‌کیلومتری اطراف دو لانه نشان داد که بخش عمده هر دو منطقه از علفزار تشکیل شده است. علفزار حدود ۷۱.۹ درصد از محدوده اطراف لانه اول و ۶۱.۴ درصد از محدوده اطراف لانه دوم را تشکیل می‌داد.

از نظر شرایط توپوگرافی نیز دو محل تفاوت قابل‌توجهی داشتند. لانه اول در زمینی نسبتاً هموار با شیب ۴.۹ درجه و ارتفاع ۵۱۴ متر قرار داشت، درحالی‌که لانه دوم در منطقه‌ای بسیار شیب‌دارتر، با شیب ۲۹.۶ درجه و ارتفاع ۶۵۶ متر، قرار گرفته بود.

بقایای طعمه‌های مشاهده‌شده در نزدیکی لانه‌ها شامل لاک‌پشت مهمیزدار، خرگوش صخره‌ای، کبک چکر، کبک شنی، روباه قرمز، مرغ اهلی و بره گوسفند اهلی بود.
پژوهشگران همچنین مشاهده کردند که عقاب‌های بالغ، لاک‌پشت‌ها را از ارتفاع به پایین می‌اندازند تا پوسته آنها بشکند.

دو لانه و دو میزان متفاوت از مزاحمت انسانی

برای سنجش فشار انسانی در اطراف محل‌های لانه‌سازی، پژوهشگران شاخصی ساده‌شده برای مزاحمت انسانی طراحی کردند. این شاخص براساس فاصله لانه‌ها تا جاده‌های آسفالته، اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی محاسبه شد.

شاخص مزاحمت انسانی برای لانه اول ۱۰۲.۳۸ و برای لانه دوم ۱۰ بود. عامل اصلی این تفاوت، فاصله بسیار کم لانه اول از نزدیک‌ترین جاده آسفالته بود که به ۰.۰۱ کیلومتر، یعنی حدود ۱۰ متر، می‌رسید.
پژوهشگران تأکید می‌کنند که داده‌های آنها تنها به دو محل محدود است و بنابراین نمی‌توان براساس این مطالعه به‌تنهایی، رابطه علت و معلولی در مقیاس چشم‌انداز برقرار کرد. بااین‌حال، اختلاف مشاهده‌شده نشان می‌دهد که محل قرارگیری زیرساخت‌ها در مقیاس محلی ممکن است بر میزان مواجهه لانه‌ها با مزاحمت اثر بگذارد.

بازگشت گونه، بدون تضمین بقا

دو مورد زادآوری مستند نشان می‌دهد که عقاب‌های طلایی، با وجود نزدیکی فعالیت‌های انسانی، از ریززیستگاه‌های موجود در منطقه مورد مطالعه برای لانه‌سازی استفاده کرده‌اند.

اگرچه این گونه معمولاً محل‌های لانه‌سازی نسبتاً دست‌نخورده را ترجیح می‌دهد، لانه‌های مورد مطالعه در فاصله‌ای از اراضی کشاورزی یا نیمه‌طبیعی قرار داشتند که برای جست‌وجوی غذا قابل‌دسترسی بود.

اما سرنوشت دو جوجه، آسیب‌پذیری این بازگشت را نیز نشان داد. یکی به‌طور غیرقانونی از لانه برداشته شد و دیگری پس از ترک لانه بر اثر برق‌گرفتگی تلف شد.

بررسی پژوهشگران نشان می‌دهد که بقای جوجه‌ها به‌شدت تحت‌تأثیر عوامل انسانی قرار دارد؛ از جمله مزاحمت در زیستگاه و برق‌گرفتگی ناشی از خطوط انتقال برق.
در «ذخیره‌گاه طبیعی الکنوب»، تنها جوجه این لانه اندکی پس از ترک آشیانه بر اثر برق‌گرفتگی تلف شد. این اتفاق خطر ناشی از خطوط انتقال برق با عایق‌بندی نامناسب را برجسته می‌کند؛ به‌ویژه زمانی که فاصله هوایی میان اجزای برق‌دار را بدن پرنده پوشش دهد.

ضرورت حفاظت از لانه‌ها و خطوط برق

پژوهشگران اقدام‌هایی مانند افزایش آگاهی عمومی، حفاظت قانونی از محل‌های لانه‌سازی، نصب موانع برای جلوگیری از نشستن پرندگان روی سازه‌های خطرناک، استفاده از پوشش‌ها و تجهیزات محافظ و هماهنگی با «سازمان کیفیت محیط‌زیست فلسطین» را از جمله اقدامات لازم برای حفاظت از عقاب طلایی دانسته‌اند.

مشاهدات میدانی در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به‌دلیل ناآرامی‌های سیاسی محدود شد، اما پژوهشگران احتمال می‌دهند مناطق کوهستانی کمتر بررسی‌شده نیز میزبان جفت‌های بیشتری از عقاب طلایی باشند.

به باور نویسندگان، مشارکت جوامع محلی در پایش و حفاظت از لانه‌ها می‌تواند به بهبود نتایج حفاظتی کمک کند. یافته‌های این پژوهش نیز نشان می‌دهد که بازگشت عقاب طلایی به «کرانه باختری»، اگرچه پس از بیش از چهار دهه رخدادی مهم است، بدون حفاظت از محل‌های لانه‌سازی، جلوگیری از برداشت غیرقانونی جوجه‌ها و ایمن‌سازی زیرساخت‌های برق، نمی‌تواند به‌تنهایی تضمینی برای بقای این گونه در منطقه باشد.