واپسین سال‌های سلسله قاجار با نخستین جنگ جهانی هم‌زمان بود. ایران با وجود اعلام بی‌طرفی، به بخشی از میدان جنگ جهانی اول تبدیل شد. در چنین روزگار جنگ‌زده‌ای، میرزا جعفرخان معمارباشی ۵۵ساله به نگارش رساله‌ای برای معماران آینده پرداخت. او در معماری بناهای شاخصی همچون سردر باغ ملی، مدرسه فیروزبهرام و ایوان شرقی مدرسه سپهسالار تجربه داشت. این رساله در خرداد ۱۴۰۵، در روزگاری که ایران درگیر جنگی دیگر بود، در وب‌سایت سیمرغ‌نامه منتشر شد و در اختیار همگان قرار گرفت.

اهمیت انتشار این رساله فقط به آشکارشدن نسخه‌ای خطی و ناشناخته محدود نمی‌شود، بلکه شیوه دسترس‌پذیرشدن آن نیز اهمیت دارد. سیمرغ‌نامه با انتشار دیجیتال نسخه کامل رساله، آن را از وضعیت آرشیوی و دسترسی محدود خارج کرده و در اختیار پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان تاریخ معماری قرار داده است.

در نشستی که انجمن «معماران با هم»، حامی مالی بخش معماری موزه سیمرغ‌نامه، برگزار کرد، «باوند بهپور»، پژوهشگر، و «فرامرز پارسی»، معمار، به برخی وجوه تاریخی و هنری این رساله پرداختند. حدود پنج سال پیش، نوه علی‌محمد صانعی رساله هندسه میرزا جعفرخان معمارباشی را در اختیار باوند بهپور قرار داد و بهپور پژوهش درباره آن را آغاز کرد.

او در تشریح صفحات ابتدایی رساله، به مقدمه‌ای اشاره کرد که میرزا جعفرخان در آن با اعتمادبه‌نفس از اثر خود با عنوان «کتاب هندسه من» یاد می‌کند. این تعبیر در ابتدای سده بیستم میلادی، زمانی که هندسه اقلیدسی معیار رایج دانش هندسه بود، معنایی قابل‌توجه پیدا می‌کند. میرزا جعفرخان در مقدمه، خود را فردی بی‌استاد معرفی می‌کند که مشوقی نیز برای نوشتن این رساله نداشته است.

بهپور با مرور پنج قرن تاریخ نظریه معماری ایران، از سه متن مهم در سنت هندسه معماری سخن گفت؛ آثاری که به گفته او، تلفیقی از هندسه اقلیدسی و نااقلیدسی‌اند. در این روایت، زنجیره از ابوالوفا بوزجانی آغاز می‌شود، با تکمله کوبنانی ادامه می‌یابد و پنج قرن بعد به رساله میرزا جعفرخان معمارباشی می‌رسد.

به گفته این پژوهشگر معماری، اهمیت این سه متن فقط در قدمت آنها نیست، بلکه به تداوم نوعی زبان علمی و ترسیمی در معماری ایران نیز بازمی‌گردد؛ زبانی که در شیوه توضیح مطالب، ترسیم‌ها، اصطلاحات و حتی سامان‌دهی رساله‌ها به‌وضوح دیده می‌شود. رسمی‌سازی و مرتب‌سازی مطالب، تنظیم فهرست اعلام و اصطلاحات و آوردن معادل‌های عربی و فارسی برای مفاهیم معماری، از ویژگی‌های کم‌سابقه این رساله است که بهپور بر آنها تأکید ویژه‌ای داشت.

مستندنگاری فقط کاری آرشیوی نیست

بهپور معتقد است که از خلال این رساله می‌توان نگاه میرزا جعفرخان به زمانه خود را شناخت؛ معمارباشی‌ای که با وجود جنگ و آشفتگی‌های سیاسی، به‌جای سوگواری برای زوال هنر، می‌کوشد دانشی را دوباره ثبت و منتقل کند که به باور او، ایرانیان در طول زمان اندوخته و بخشی از آن را از دست داده‌اند.

بهپور در ادامه به ضرورت معرفی و بررسی رساله هندسه میرزا جعفرخان پرداخت: «این رساله ۲۹۰صفحه‌ای از جنبه‌های مختلف درخور بررسی و پژوهش است. میرزا جعفرخان در این رساله از ۳۳ رشته معماری به‌گونه‌ای سخن می‌گوید که گویی همگان بر آنها احاطه داشته‌اند؛ بااین‌حال، فقط پنج رشته مساحت، برآورد و بازدید، ادوار زدن، ساخت رسمی و گره‌سازی را توضیح داده است. همین مسئله می‌تواند زمینه‌ای برای پژوهش بیشتر درباره دیگر رشته‌های معماری در دوره قاجار باشد.»

در بخش دیگری از نشست، «فرامرز پارسی» مستندنگاری را نه کاری صرفاً آرشیوی، بلکه ابزاری برای ساختن آینده توصیف کرد: «برای هر تمدنی که سودای حرکت به آینده را دارد، تنها نگاه به آینده ملاک نیست، بلکه باید به گذشته خود نیز بازگردد. نگاه به گذشته، اسناد و اطلاعاتی را آشکار می‌کند که ما را از اوهام دور می‌سازد. اگر مستندسازی به‌درستی انجام شود، مسیر حرکت به آینده نیز روشن‌تر می‌شود.»

او انتشار و نمایش آثار تاریخی ایران در وب‌سایت سیمرغ‌نامه را نمونه‌ای از چنین رویکردی دانست؛ تلاشی که به‌جای محبوس‌کردن اسناد در آرشیوها، آنها را وارد چرخه عمومی مطالعه و پژوهش می‌کند.

پارسی در ادامه از همکاری میرزا جعفرخان با استاد حسین لرزاده در ساخت مدرسه سپهسالار سخن گفت. لرزاده خود را شاگرد میرزا جعفرخان می‌دانست و رابطه‌اش با استاد فقط رابطه‌ای آموزشی نبود، بلکه نوعی ارادت عمیق نیز در آن دیده می‌شد.

پارسی همچنین به لقب «خان» در نام میرزا جعفرخان اشاره کرد و این عنوان را برخاسته از جایگاه او در میان معماران زمانه‌اش دانست؛ لقبی که بیش از آنکه نسبی و خانوادگی باشد، نشانه اعتبار حرفه‌ای او بود. به گفته پارسی، معماران سنتی ایران فقط سازنده بنا نبودند، بلکه با علوم، ادبیات و هنرهای مختلف نیز آشنایی داشتند. چنین نگاه جامع و ادیبانه‌ای به حضور شعر، آیات، احادیث، خوشنویسی، نقاشی و نگارگری در معماری تاریخی ایران انجامیده است؛ معماری‌ای که میرزا جعفرخان معمارباشی یکی از استادان آن به شمار می‌رود.