تازه‌ترین یافته‌ها درباره جایگاه کرمانشاه در تمدن‌های اولیه چه می‌گوید؟ «محسن درکه»، پژوهشگر و مورخ کرمانشاهی، با اشاره به یافته‌های باستان‌شناسی می‌گوید: «شواهد علمی نشان می‌دهد کرمانشاه یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های بشر اولیه در فلات ایران و غرب آسیا بوده و برخی آثار کشف‌شده در این استان تا یک میلیون سال قدمت دارند.»

او با تشریح تازه‌ترین یافته‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی می‌افزاید: «تنوع و گستردگی محوطه‌های باستانی کرمانشاه، جایگاه ویژه این منطقه را در مطالعه تاریخ تکامل انسان و تمدن‌های اولیه آشکار کرده است. استان کرمانشاه به‌دلیل برخورداری از منابع آب فراوان، اقلیم مناسب، پوشش گیاهی غنی و رشته‌کوه‌های زاگرس، از نخستین زیستگاه‌های بشر در فلات ایران و میان‌رودان به شمار می‌رود و شواهد باستان‌شناسی این موضوع را تأیید می‌کند.»
به گفته درکه، محوطه‌هایی همچون تپه شیخی‌آباد دینور، گودین‌تپه، تپه‌های چیاخزینه، چیاگاوانه، سراب و ده‌ها اثر تاریخی دیگر، بیانگر تداوم سکونت انسان در این منطقه، از دوران پارینه‌سنگی تا شکل‌گیری تمدن‌های تاریخی، هستند.

این پژوهشگر با اشاره به مطالعات باستان‌شناسان خارجی در کرمانشاه ادامه می‌دهد: «پژوهش‌های علمی درباره پیشینه سکونت انسان در این استان از دهه ۱۳۲۰ خورشیدی وارد مرحله تازه‌ای شد و کارلتون کوون، انسان‌شناس آمریکایی، نخستین کاوش‌های تخصصی را پس از بررسی غار بیستون در این منطقه انجام داد. او در جریان حفاری در غار بیستون، آثار متعددی از دوران پارینه‌سنگی، از جمله استخوان ساعد انسان اولیه و بقایای زیستی، کشف کرد. این یافته‌ها نقش مهمی در شناخت پیشینه حضور انسان در غرب آسیا ایفا کردند.»

به گفته او، هرچند بررسی‌های بعدی نشان داد یکی از دندان‌های کشف‌شده متعلق به انسان نبوده است، استخوان ساعد کشف‌شده همچنان یکی از مهم‌ترین شواهد حضور انسان‌های اولیه در ایران به شمار می‌رود.

این مورخ با اشاره به ادامه پژوهش‌ها در دهه‌های بعد اظهار می‌کند: «در سال ۱۳۳۸، پروفسور رابرت بریدوود، از بنیان‌گذاران باستان‌شناسی نوین، به همراه گروه خود در محوطه‌هایی مانند تپه آسیاب، گنج‌تپه، سراب و گاکیه کرمانشاه کاوش‌هایی انجام داد. نتایج این کاوش‌ها جایگاه کرمانشاه را در مطالعات پیش از تاریخ بیش‌ازپیش آشکار کرد.»

مهم‌ترین شواهد حضور انسان نئاندرتال

به گفته درکه، ابزارهای سنگی مربوط به دوران پارینه‌سنگی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش‌ها بودند و نشان می‌دهند انسان‌های اولیه هزاران سال پیش در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند.

او با اشاره به کاوش‌های انجام‌شده در پناهگاه سنگی ورواسی، در منطقه تنگ‌کنشت کرمانشاه، می‌افزاید: «در این محوطه نیز ابزارهای سنگی متعلق به انسان‌های نئاندرتال و انسان هوشمند کشف شد و برخی پژوهشگران از احتمال هم‌زیستی این دو گونه انسانی در این منطقه سخن گفته‌اند.»

او ادامه می‌دهد: «پس از انقلاب اسلامی نیز پژوهش‌های باستان‌شناسی در استان متوقف نشد و باستان‌شناسان ایرانی غار وزمه در شهرستان اسلام‌آباد غرب را کاوش کردند. در جریان بررسی‌های جدید این غار، چند دندان کشف و برای تعیین قدمت به مراکز علمی فرانسه ارسال شد. نتایج مطالعات نشان داد یکی از آنها متعلق به یک کودک نئاندرتال با قدمتی بین ۴۰ تا ۷۰ هزار سال است.»

او می‌گوید: «این کشف یکی از مهم‌ترین و مستقیم‌ترین اسناد علمی درباره حضور انسان نئاندرتال در ایران و منطقه میان‌رودان محسوب می‌شود و جایگاه کرمانشاه را در مطالعات انسان‌شناسی و باستان‌شناسی، بیش از گذشته برجسته کرده است.»

درکه به کاوش‌های انجام‌شده در غار قبه، در شمال کرمانشاه، نیز اشاره می‌کند: «در این غار نیز بقایای جانوری مربوط به دوران پارینه‌سنگی به دست آمده است که اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی انسان‌های اولیه و محیط‌زیست آن دوران در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.»

او با یادآوری تازه‌ترین کاوش‌های باستان‌شناسی در استان می‌افزاید: «در سال ۱۴۰۰، هیئتی از باستان‌شناسان ایرانی به سرپرستی سامان حیدری‌گوران در محوطه «سنگ معدن»، در جنوب‌غربی شهر کرمانشاه، کاوش‌هایی انجام دادند. این کاوش‌ها به کشف ده‌ها ابزار سنگی، از جمله تبر و ساطور، انجامید. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد قدمت این ابزارها بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون سال است؛ یافته‌هایی که از نظر کمیت و کیفیت در ایران و میان‌رودان کم‌نظیرند و از حضور بسیار کهن انسان در این منطقه حکایت دارند.»

درکه تأکید می‌کند شرایط طبیعی مناسب، دسترسی به منابع آب، پوشش گیاهی غنی و وجود سنگ‌های مناسب برای ساخت ابزار موجب شده بود انسان‌های اولیه، از نخستین دوره‌های حیات خود، این منطقه را برای سکونت انتخاب کنند.

او می‌افزاید: «به همین دلیل، کرمانشاه را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراکز مطالعات باستان‌شناسی ایران و غرب آسیا دانست. معتقدم برای شناخت تاریخ استقرار انسان در فلات ایران و میان‌رودان، مطالعه محوطه‌های باستانی این استان اهمیت ویژه‌ای دارد.»

این پژوهشگر در پایان، با اشاره به نام‌گذاری پنجم مرداد به‌عنوان روز ملی کرمانشاه، اظهار می‌کند: «این مناسبت فرصت خوبی برای معرفی ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و تمدنی استان و توجه بیشتر به حفاظت از میراث ارزشمند باستانی این سرزمین است؛ استانی که شواهد علمی آن را در شمار کهن‌ترین زیستگاه‌های بشر در منطقه قرار داده است.»

نمادی از پیوند فرهنگ و طبیعت

ثبت جهانی اورامانات، نمادی از پیوند ناگسستنی فرهنگ و طبیعت زاگرس است و بستری ارزشمند برای توسعه پایدار منطقه فراهم کرده است.
«کیومرث اعظمی»، سرپرست اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمانشاه، می‌گوید: «مردادماه یادآور یکی از درخشان‌ترین برگ‌های افتخار در کارنامه میراث‌فرهنگی استان کرمانشاه است. شش سال پیش، نبوغ بشر در پیوند با طبیعت خشن و درعین‌حال سخاوتمند زاگرس، در قالب منظر فرهنگی هورامان، به تأیید جهانیان رسید و نام این منطقه را در فهرست میراث جهانی یونسکو جاودانه کرد.»

اعظمی با تأکید بر اینکه ثبت جهانی، آغاز مسئولیت‌های سنگین‌تر برای حفاظت و توسعه است، می‌گوید: «هورامان الگویی منحصربه‌فرد از تعامل انسان با محیط‌زیست به شمار می‌رود. منظر فرهنگی هورامان/اورامانات ظرفیتی جهانی برای توسعه پایدار کرمانشاه است و باید با برنامه‌ریزی دقیق، زمینه بهره‌مندی جوامع محلی از این برند ارزشمند جهانی فراهم شود.»

او با اشاره به اقدامات سال‌های اخیر تأکید می‌کند: «تلاش‌های متعددی برای حفظ اصالت کالبدی و معنوی هورامان انجام شده است؛ از احیای صنایع‌دستی منحصربه‌فرد منطقه تا توسعه زیرساخت‌های گردشگری متناسب با بافت بومی. همه این اقدامات در راستای زنده نگه‌داشتن این میراث زنده بوده‌اند. ما نیز مصمم هستیم با بهره‌گیری از ظرفیت‌های بین‌المللی و مشارکت فعال مردم بومی، جایگاه هورامان را به‌عنوان نگین گردشگری غرب کشور بیش‌ازپیش تقویت کنیم.»

او امیدوار است با استمرار حمایت‌های ملی و هم‌افزایی دستگاه‌های استانی، زمینه معرفی هرچه بیشتر الگوهای زیست‌بومی و ارزش‌های فرهنگی هورامان به گردشگران داخلی و خارجی فراهم شود تا ضمن حفاظت از این میراث، رونق اقتصادی و بهبود معیشت ساکنان منطقه نیز تحقق یابد.

ضوابط بازنگری‌شده حریم معبد آناهیتا

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، عرصه و حریم بازنگری‌شده و ضوابط حفاظتی معبد آناهیتای کنگاور را به استانداری کرمانشاه ابلاغ کرده است؛ اقدامی که با هدف به‌روزرسانی ضوابط حفاظتی متناسب با شرایط کنونی و با اولویت صیانت از این بنای تاریخی انجام شده است. این را «مرتضی گراوند»، مدیر پایگاه میراث ملی آناهیتا، می‌گوید.

به گفته او، معبد آناهیتا در شهرستان کنگاور و در امتداد مسیر تاریخی شرق به غرب، موسوم به راه شاهی، قرار دارد. این بنا که به دوره اشکانی ـ ساسانی تعلق دارد، امروزه در مرکز شهر کنگاور و میان بافت شهری واقع شده است و یکی از مهم‌ترین آثار معماری دوره تاریخی ایران به شمار می‌رود.
گراوند تأکید می‌کند: «معبد آناهیتا که ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شماره ۳۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، یکی از بزرگ‌ترین تک‌بناهای سنگی کشور است و از نظر معماری و نظام ستون‌سازی، نمونه مشابهی در ایران ندارد. به همین دلیل، از جایگاه حفاظتی بسیار بالایی برخوردار است.»

او می‌گوید: «بازنگری عرصه و حریم و ضوابط حفاظتی این اثر ملی، در چارچوب قوانین بالادستی و با هدف به‌روزرسانی مقررات حفاظتی و متناسب‌سازی آنها با شرایط کنونی انجام شده است. این اقدام گامی مهم برای صیانت هرچه بیشتر از این بنای ارزشمند به شمار می‌رود.»

گراوند با اشاره به الزامات قانونی این ابلاغیه ادامه می‌دهد: «براساس بند ۱۲ ماده ۳ قانون اساسنامه سازمان میراث‌فرهنگی و مواد مرتبط با قانون حفظ آثار ملی مصوب ۱۳۰۹ و نظام‌نامه اجرایی آن، این ضوابط لازم‌الاجراست. محدوده حریم معبد آناهیتا تحت حفاظت و نظارت مستقیم وزارت میراث‌فرهنگی قرار دارد و هرگونه دخل‌وتصرف در عرصه و حریم اثر یا تخلف از ضوابط حفاظتی، جرم محسوب می‌شود. متخلفان نیز مطابق مواد ۵۵۸ تا ۵۶۹ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی، تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده، با مجازات قانونی روبه‌رو می‌شوند.»

به گفته او، پیگیری ثبت جهانی معبد آناهیتا همچنان در دستور کار قرار دارد و ضوابط جدید با هدف حفاظت حداکثری از این محوطه تاریخی و سامان‌دهی هرچه بهتر آن برای نسل‌های آینده ابلاغ شده است.