|پیام ما| در پشتکوه چه می‌گذرد؟

این سوالی است که بخش‌هایی از آن را، «لویی واندنبرگ»، یکی از باستان‌شناسان و خاورشناسان مهم بلژیکی در کاوشی که دهه ۴۰ انجام داده، به آن دست پیدا کرده و گزارش این داده‌های کم‌یاب و کم‌نظیر را ارائه داده است. بعدها شاگردان او «اِرنی هرینک» و «برونو اُوِرلت» آن را با دقتی بی‌نظیر در سال 2005 م. به چاپ رساندند. گورستان بان سرمه مهم‌ترین شواهد باستان‌شناختی از دامداران کوچ‌رو باستان که در نوع خود بی‌نظیر هستند را ارائه می‌کند. ایرج فدائیان با ترجمه این کتاب فرصت مطالعۀ این اثر مهم را برای بسیاری از دانشجویان و پژوهشگران علاقه‌مند فراهم کرده است. او باستان‌پژوهی است که در زمینۀ شناخت جوامع بشری درگذشته مطالعه و پژوهش می‌کند. در حال حاضر دانشجوی دکترای باستان‌شناسی دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران بوده و به‌زودی از رساله‌اش دررابطه‌با شناسایی و بررسی مسئله پیدایش گورستان‌های کلان سنگی عصر مفرغ پشتکوه را دفاع می‌کند. حوزه فعالیت او، غرب ایران و عمده تمرکزش بر پشتکوه در استان ایلام امروزین است. با او گفت‌وگویی کردیم درباره چاپ کتاب گورستان بان سرمه که به تازگی از سوی انتشارات کارنامک منتشر و روانه بازار شده است.

چرا این کتاب را برای ترجمه انتخاب کردید؟

به واسطۀ حوزۀ تخصص و منطقه‌ای که در آن کار می‌کنم اغلب به این کتاب مراجعه کرده و می‌کنم؛ این کتاب با اینکه حدود 20 سال پیش منتشر شده و صرفاً یک گزارش کاوش محسوب می‌شود اما مجموعه‌ای از یافته‌های فرهنگی را از بافت گورستانی ارائه می‌دهد که نظیر آن را در فلات ایران به‌ندرت می‌توان یافت. شاید اصلی‌ترین عاملی که مرا ترغیب کرد تا این کتاب را ترجمه کنم نه به‌واسطهٔ متن گزارشی آن بلکه فراوانی آثار ارائه شده و دفعات مراجعه به این کتاب بود؛ چراکه نیاز است همواره این یافته‌ها را مشاهده و به‌خصوص برای مقایسه به آن رجوع کنیم و این کار حتی باوجود نسخه‌های الکترونیکی به‌شدت دشوار و باعث سردرگمی می‌شود. ضمن اینکه یکی دو تا از این کتاب در کتابخانه‌های تخصصی همچون پژوهشکده باستان‌شناسی و موزه ملی ایران موجود است که دسترسی برای تمامی دانشجویان و پژوهشگران دیگر نقاط ایران بسیار سخت است.

چه کسانی باید این کتاب را بخوانند؟

شواهد و مدارکی که در این کتاب ارائه شده است پایه‌ای برای مطالعات پیش از تاریخی به‌خصوص دورۀ مفرغ در ایران محسوب می‌شود که هر دانشجو و یا پژوهشگر متخصص یا علاقه‌مند به میراث گذشته‌گان بایستی به آن رجوع کنند. گورستان بان سرمه از نظر بافتی که در آن قرار گرفته متفاوت است. به این دلیل که هیچ زیستگاه مسکونی در کنار آن­ها شناسائی نشده است. ازاین‌رو، پژوهشگران معتقدند این گورستان مربوط به عشایر کوچ‌رو هستند

درباره نویسندگان این کتاب و دوره‌ای که کاوش کردند، توضیح می‌دهید؟

در واقع، لوئی واندنبرگ باستان‌شناس بلژیکی نخستین فردی بود که به‌طورجدی توجه‌اش به گورستان‌های پشتکوه معطوف شده بود. تمرکز او روی اشیای مفرغی لرستان بود و از همین روی بیشتر گورستان‌های عصر مفرغ و آهن را مورد کاوش قرار می‌داد. در ادامه فعالیتش در پشتکوه، این گورستان دورۀ مفرغ را نیز کاوش کرد. مرگ زودهنگام او باعث شد نتواند گزارش نهایی از فعالیت‌های می‌دانی‌اش منتشر کند؛ این امر به وسیله دو تن از شاگردان او یعنی ارنی هرینک و برونو اورلت پی گرفته شد و تاکنون 8 مجلد از کارهای میدانی او تحت عنوان «اسناد کاوش لرستان» منتشر کرده‌اند که کتاب اسناد کاوش لرستان گورستان اوایل عصر مفرغ بان سرمه در پشتکوه، لرستان (جلد ششم) از مجموعه مورد ذکر است.

این کاوش‌ها روشن‌گر چه مسائلی از دوران مفرغ در ایران است؟

جوامع انسانی دورۀ مفرغ درگذشتگان خود را بیرون از بافت مسکونی دفن می‌کردند. این گورستان شاهد خوبی برای این گذاره است. نمونه‌های دیگری همچون کال نسار نیز شناسایی و کاوش شده‌اند؛ اما گورستان بان سرمه از نظر بافتی که در آن قرار گرفته‌اند متفاوت است. به این دلیل که هیچ زیستگاه مسکونی در کنار آن­ها شناسایی نشده است. ازاین‌رو، پژوهشگران معتقدند این گورستان مربوط به عشایر کوچ‌رو هستند. فراموش نکنیم که همان عشایر نیز کمپ‌های استقراری داشته‌اند که ما نتوانسته‌ایم آن­ها را شناسایی کنیم. بایسته است که منطقۀ چوار در شمال غرب پشتکوه در استان ایلام مورد بررسی هدفمند قرار بگیرد که با اطمینان بیشتری دراین‌رابطه صحبت کنیم.

آیا این کاوش‌ها باید ادامه پیدا کند؟

پرسش بسیار خوبی بود. نخست بایستی این گورستان که در وضعیت حفاظتی مطلوبی قرار ندارد را حفظ و مراقبت کنیم؛ سپس، به این دلیل که کاوش در این گورستان به شکل سنتی و در شرایط نامطلوبی صورت‌گرفته، لازم است که مجدداً این محل کاوش شود که علاوه بر مستندنگاری دقیق به‌خصوص از اجساد متوفیان و نمونه‌برداری برای آزمایش‌های گوناگون دررابطه‌با کمیت و کیفیت زندگی این جوامع آگاهی به دست آوریم. ضمن اینکه دررابطه‌با تاریخ‌گذاری مطلق نیز می‌توانیم به‌روز شویم.