چگونه می‌توان تهران را به شهری زیست‌پذیر تبدیل کرد؟

برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید روشن کنیم که اساساً «زیست‌پذیری شهری» چیست و چگونه سنجیده می‌شود. زیست‌پذیری، مفهومی تک‌بعدی نیست که صرفاً با شاخص‌هایی مانند درآمد، ساخت‌وساز یا توسعه زیرساخت‌ها قابل ارزیابی باشد، بلکه مفهومی چندبعدی است که مجموعه‌ای از شاخص‌های محیط‌زیستی، اقتصادی، اجتماعی، کالبدی، فرهنگی و نهادی را در بر می‌گیرد.

در اغلب نظام‌های ارزیابی زیست‌پذیری، عواملی مانند زیرساخت‌های سبز و آبی، زیرساخت‌های خاکستری، امنیت، سلامت عمومی، کیفیت آموزش، دسترسی به مسکن مناسب، تاب‌آوری در برابر مخاطرات، حکمرانی شهری، مشارکت شهروندان، عدالت فضایی، سرزندگی فضاهای عمومی و پویایی اقتصادی سنجیده می‌شوند. بنابراین، زمانی که از زیست‌پذیری تهران سخن می‌گوییم، باید همه این ابعاد را هم‌زمان مدنظر قرار دهیم. با نگاهی کلی به وضعیت امروز تهران، می‌توان دریافت که این شهر در بسیاری از این مؤلفه‌ها با چالش‌های جدی روبه‌رو است. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها به حوزه زیرساخت‌های سبز و آبی بازمی‌گردد. رودخانه‌ها و روددره‌های تهران، ستون فقرات زیرساخت سبز ـ آبی این شهر محسوب می‌شوند. اما در فرایند مدرن‌سازی و توسعه کالبدی، بخش قابل‌توجهی از آن‌ها کانالیزه، مدفون یا از چرخه طبیعی شهر حذف شده‌اند. این اقدامات پیامدهای متعددی به همراه داشته‌اند؛ از جمله کاهش ارتباط شهروندان با طبیعت و هویت جغرافیایی شهر، اخلال در تغذیه آبخوان دشت تهران، تشدید افت سطح آب‌های زیرزمینی، افزایش خطر فرونشست زمین و نیز اخلال در بوم‌آشکاری شهر تهران. از سوی دیگر، روددره‌ها به واسطه جریان بادهای محلی، نقش کریدورهای تهویه طبیعی شهر را ایفا می‌کردند. این کریدورها به تعدیل دمای شهر، کاهش اثر جزیره حرارتی و بهبود کیفیت هوا کمک می‌کردند. اما توسعه بزرگراه‌ها، خاکریزها و مداخلات کالبدی متعدد، عملکرد طبیعی بسیاری از این مسیرها را مختل کرده است؛ موضوعی که در کنار سایر عوامل، در تشدید آلودگی هوای تهران تأثیرگذار بوده است. تهران امروز، افزون بر بحران آلودگی هوا، با مخاطراتی مانند از دست رفتن منابع آب زیرزمینی و کاهش تاب‌آوری نیز مواجه است. بخش مهمی از این مسائل ناشی از آن است که طی دهه‌های گذشته، بارگذاری جمعیتی، صنعتی، خدماتی و کشاورزی در این شهر بیش از ظرفیت برد سرزمین (توان اکولوژیک سرزمین) انجام شده است. البته موضوع زیست‌پذیری تنها به محیط‌زیست محدود نمی‌شود. در حوزه آموزش نیز نیازمند بازنگری جدی هستیم. طی دهه‌های گذشته، بیش از آنکه محتوای آموزشی متناسب با نیازهای امروز، ویژگی‌های سرزمین ایران و میراث بومی به‌روز شود، بیشتر به تغییر قالب‌ها و گسترش کمی آموزش پرداخته‌ایم. نتیجه آن، تربیت نسلی است که در بسیاری از موارد شناخت درستی از ویژگی‌های محیطی، اقلیمی و فرهنگی سرزمین خود ندارد؛ در حالی که توسعه پایدار، بدون ارتقای سواد سرزمینی، امکان‌پذیر نیست. در حوزه حکمرانی نیز یکی از چالش‌های اساسی، نبود هماهنگی میان نهادهای متعدد تصمیم‌گیر و غلبه مدیریت بخشی است. هنگامی که هر دستگاه بر اساس مأموریت‌های محدود خود عمل می‌کند و نگاه یکپارچه‌ای به شهر وجود ندارد، تصمیم‌های پراکنده می‌توانند آثار منفی بر کیفیت زندگی شهروندان بر جای بگذارند. مدیریت شهری زمانی موفق خواهد بود که میان همه نهادهای مرتبط، از برنامه‌ریزی و محیط‌زیست گرفته تا حمل‌ونقل، منابع آب و خاک، مسکن و شهرسازی، غذا و انرژی و… هماهنگی و انسجام وجود داشته باشد. از منظر اقتصادی و اجتماعی نیز باید بپذیریم که الگوهای مصرف ما با ظرفیت‌های سرزمین همخوانی ندارد. تهران در شرایطی قرار دارد که منابع طبیعی آن محدود است، اما اقتصاد حاکم بر آن مبتنی بر مصرف‌گرایی است. در حالی که تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد جوامع این سرزمین همواره با شناخت دقیق جغرافیا و محدودیت منابع، اقتصادی مبتنی بر قناعت و سازگاری با محیط را توسعه داده بودند؛ رویکردی که امروز نیز می‌تواند الهام‌بخش سیاست‌گذاری‌های اقتصاد شهری باشد.

بنابراین، اگر امروز گفته می‌شود تهران از نظر زیست‌پذیری با چالش‌های جدی روبه‌رو است، نباید این مسئله را صرفاً به عملکرد مدیریت شهری یا یک عامل خاص تقلیل داد. زیست‌پذیری، حاصل برهم‌کنش مجموعه‌ای از سیاست‌ها، تصمیم‌ها و رفتارهای اجتماعی در طول دهه‌های گذشته است و به همین دلیل، ارتقای آن نیز نیازمند تغییر رویکرد است. تهران زمانی به شهری زیست‌پذیرتر تبدیل می‌شود که توسعه آن بر مبنای ظرفیت‌های اکولوژیک و ویژگی‌های سرزمین برنامه‌ریزی شود؛ رودخانه‌ها و زیرساخت‌های سبز ـ آبی دوباره به‌عنوان سرمایه‌های حیاتی شهر شناخته شوند، حکمرانی شهری به‌سوی مدیریت یکپارچه حرکت کند، آموزش، فرهنگ و اقتصاد در جهت مسئولیت‌پذیری اجتماعی اصلاح شوند و در نهایت، همه شهروندان، نخبگان، مدیران و سیاست‌گذاران بپذیرند که زیست‌پذیری تنها وظیفه دولت یا شهرداری نیست، بلکه نتیجه رفتار جمعی همه ماست. بدون تغییر نگرش و اصلاح الگوهای تصمیم‌گیری و سبک زندگی، دستیابی به شهری زیست‌پذیر امکان‌پذیر نخواهد بود.