خزر چرا نگران‌کننده شده است؟

دریای خزر، بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، این روزها با یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی خود روبه‌روست: کاهش مداوم تراز آب و عقب‌نشینی خط ساحلی. این روند، که در سال‌های اخیر سرعت بیشتری گرفته، نه‌تنها سیمای سواحل شمالی را تغییر داده، بلکه بنادر، شیلات، گردشگری و زیستگاه‌های حساس را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

از آلودگی تا کاهش تراز آب

اگر تا چند سال پیش مهم‌ترین نگرانی درباره خزر آلودگی و صید بی‌رویه بود، امروز افت سطح آب به تهدید اصلی این دریا تبدیل شده است. در بسیاری از مناطق ساحلی، آب ده‌ها متر عقب‌نشینی کرده و بخش‌هایی که زمانی زیر آب بودند، به زمین‌های خشک تبدیل شده‌اند. این وضعیت، بهره‌برداری از اسکله‌ها و بنادر را دشوارتر کرده و قایق‌های صیادی را نیز با محدودیت‌های جدی روبه‌رو ساخته است.

علت کاهش سطح آب خزر چیست؟

کارشناسان، تغییرات اقلیمی، افزایش دما، کاهش بارندگی، افزایش تبخیر و کاهش آورد رودخانه‌های منتهی به خزر، به‌ویژه رود ولگا را از مهم‌ترین دلایل این روند می‌دانند. از آنجا که بخش عمده آب ورودی خزر از ولگا تأمین می‌شود، هر تغییر در این حوضه آبریز، اثر مستقیمی بر تراز آب دریا دارد.

بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که نوسان تراز آب خزر پدیده‌ای طبیعی است، اما سرعت افت سطح آب در سال‌های اخیر نگران‌کننده شده است. طبق داده‌های مطرح‌شده، از سال ۱۳۷۴ تاکنون روند کاهش آغاز شده و در چهار تا پنج سال اخیر حدود یک متر دیگر نیز از تراز آب این دریا کاسته شده است.

پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی

کاهش تراز آب خزر فقط یک مسئله جغرافیایی نیست. این روند، پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم گسترده‌ای دارد؛ از تخریب تالاب‌های ساحلی و کاهش کیفیت زیستگاه‌های تخم‌ریزی آبزیان گرفته تا تهدید پرندگان مهاجر، ماهیان خاویاری و فک خزری.

از سوی دیگر، صنعت شیلات، حمل‌ونقل دریایی، گردشگری ساحلی و فعالیت بنادر نیز از این شرایط آسیب می‌بینند. افزایش هزینه لایروبی، کاهش عمق آب در بنادر و اختلال در تردد شناورها از جمله نتایج اقتصادی این بحران است.

توافق ۵ کشور ساحلی برای تدوین برنامه اقدام

در واکنش به این وضعیت، ایران و چهار کشور ساحلی دیگر تصمیم گرفته‌اند با تدوین یک برنامه اقدام منطقه‌ای، همکاری‌های مشترک برای مقابله با کاهش تراز آب و حفاظت از اکوسیستم خزر را تقویت کنند.

به گفته امید صدیقی، مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، از سال گذشته در چارچوب کنوانسیون تهران، پیش‌نویس این برنامه تهیه و برای بررسی به پنج کشور حاشیه خزر ارسال شده است. این پیش‌نویس اکنون در مرحله نهایی قرار دارد و قرار است در کاپ ۷ در تهران به تصویب برسد.

برنامه منطقه‌ای چه می‌گوید؟

این برنامه، یک سند جامع برای پایش، پیش‌بینی و سازگاری با کاهش تراز خزر است. در مرحله نخست قرار است داده‌ها و مطالعات انجام‌شده در کشورهای ساحلی و همچنین منابع جهانی گردآوری و ارزیابی شود. سپس یک بانک اطلاعاتی مشترک میان کشورها ایجاد خواهد شد تا اطلاعات هیدرولوژیک، اقلیمی و محیط‌زیستی مبادله شود.

پس از آن، ارزیابی ریسک و آسیب‌پذیری انجام می‌شود و بر اساس مدل‌های پیش‌بینی، سناریوهای مختلف تغییر اقلیم تهیه خواهد شد. هدف این است که کشورهای ساحلی بتوانند بر اساس نقشه‌های آسیب‌پذیری، برنامه‌های سازگاری و مدیریت ریسک را تنظیم کنند.

رویکرد طبیعت‌محور در برابر بحران

به گفته مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست، بخش مهمی از اقدامات پیش‌بینی‌شده در این برنامه، طبیعت‌محور است؛ یعنی به‌جای اتکا به راه‌حل‌های صرفا سازه‌ای و عمرانی، تقویت زیستگاه‌ها، حفاظت از نواحی ساحلی و احیای کارکردهای طبیعی در اولویت قرار دارد.

همچنین در این برنامه بر مدیریت یکپارچه نواحی ساحلی و ایجاد سیستم پایش یکپارچه میان کشورهای حاشیه خزر تأکید شده است؛ سیستمی که باید آلودگی‌ها، پهنه‌بندی سواحل، پارامترهای اقلیمی و تراز آب را با روشی واحد رصد و داده‌ها را میان کشورها مبادله کند.

برنامه اقدام ملی در ایران

در داخل کشور نیز چند دستگاه به‌طور هم‌زمان روی این موضوع کار کرده‌اند. وزارت نیرو، سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان برنامه و بودجه و استانداری‌های شمالی از جمله نهادهایی هستند که در تدوین برنامه اقدام ملی نقش داشته‌اند.

بر اساس این برنامه، ابتدا مدل‌های پیش‌بینی تا سال ۲۰۵۰ و سپس تا سال ۱۴۲۴ بررسی شده‌اند. خروجی این مطالعات نشان می‌دهد که در ۲۰ سال آینده، تراز خزر همچنان روندی کاهشی خواهد داشت و دستگاه‌ها باید بر همین اساس برای شرایط اضطراری آماده شوند.

مهم‌ترین اقدامات پیش‌بینی‌شده

از جمله مهم‌ترین بندهای برنامه اقدام می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• جلوگیری از تخریب و تصرف غیرقانونی اراضی ساحلی که از آب خارج می‌شوند
• تهیه پهنه‌بندی اراضی مستحدث بر اساس نقشه‌های خطر
• تهیه کاداستر اراضی ساحلی خزر
• بازنگری و به‌روزرسانی مناطق حفاظت‌شده و زیستگاه‌های حساس
• راه‌اندازی سامانه پایش یکپارچه محیط‌زیست و آلودگی‌های دریای خزر
• اجرای برنامه لایروبی هدفمند در بنادر اصلی
• تقویت تاب‌آوری زیرساخت‌های حمل‌ونقل ساحلی
• کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی و مدیریت برداشت از حوضه آبریز
• پایش شیرابه‌ها و بهینه‌سازی محل‌های دفن پسماند شهری

چرا ولگا مهم است؟

به گفته صدیقی، حدود ۸۰ درصد آب ورودی خزر از رود ولگا تأمین می‌شود. بنابراین، هر برنامه‌ای برای مهار افت تراز آب این دریا بدون توجه به حوضه آبریز ولگا، ناقص خواهد بود. در این چارچوب، کاهش مصرف آب در کشاورزی و کنترل برداشت‌های آب در کشورهای بالادست، از محورهای مهم برنامه اقدام منطقه‌ای است.

هشدار نهایی؛ فرصت برای اقدام

دریای خزر تنها یک پهنه آبی نیست؛ میراث طبیعی مشترک میلیون‌ها انسان و زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری است. کارشناسان هشدار می‌دهند اگر امروز برای حفاظت از آن تصمیم‌های مؤثر و هماهنگ گرفته نشود، در آینده هزینه‌های جبران‌ناپذیری بر محیط‌زیست، اقتصاد و زندگی مردم منطقه تحمیل خواهد شد.

منبع : ایرنا