بحران آب تجدیدپذیر ایران

تحریریه پیام ما

سقوط آزاد منابع آب تجدیدپذیر ایران؛ زنگ خطر ۷۵ درصد اتلاف سرمایه‌های آبی

21 تیر 1405، 16:04

گزارش‌های جهانی از وضعیت بحرانی منابع آب ایران پرده برداشته‌اند؛ از دست رفتن ۷۵ درصدی منابع آبی در سه دهه اخیر، سرانه آب تجدیدپذیر را از ۷ هزار مترمکعب به مرز هشداردهنده ۱۲۰۰ مترمکعب رسانده است. در حالی که ایران تمامی منابع تجدیدپذیر خود را مصرف می‌کند، پدیده «آوارگان اقلیمی» با مهاجرت ۸۰۰ هزار نفر از جنوب به شمال کشور، ابعاد جدیدی از این فاجعه زیست‌محیطی را آشکار کرده است.

بر اساس آخرین داده‌های جهانی، نرخ از دست رفتن منابع آبی در ایران طی سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۲۲ به ۷۵ درصد رسیده است که این رقم ۱۴ درصد بالاتر از میانگین جهانی است. این وضعیت که در کنار کشورهای همسایه مانند امارات و اردن، نشان‌دهنده یک بحران فراگیر منطقه‌ای است، ایران را با چالش جدی امنیت آبی مواجه کرده است.

کاهش ۱۷ میلیارد مترمکعبی بیلان آب در چند سال

دکتر بنفشه زهرایی، رئیس مؤسسه آب دانشگاه تهران، با اشاره به بیلان آبی اخیر اعلام کرد که میزان آب تجدیدپذیر کشور به ۹۲ میلیارد مترمکعب سقوط کرده است. این در حالی است که در دوره قبل، این رقم ۱۱۰ میلیارد مترمکعب بود. به عبارتی، ایران در فاصله‌ای کوتاه، ۱۷ میلیارد مترمکعب از ذخایر تجدیدپذیر خود را از دست داده و هم‌اکنون تمام ظرفیت آبی جایگزین‌شونده خود را به صورت کامل مصرف می‌کند.

آوارگان اقلیمی؛ فاجعه‌ای در قلب سرزمین

کاهش منابع آب تنها یک شاخص آماری نیست؛ این بحران هم‌اکنون منجر به «مهاجرت‌های اجباری» شده است. بنابر آمارهای رسمی، تنها در بازه سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، بیش از ۸۰۰ هزار نفر به دلیل تبعات تغییرات اقلیمی از استان‌های جنوبی و مرکزی به سمت شمال ایران کوچ کرده‌اند. این جابه‌جایی جمعیتی علاوه بر تهدید امنیت غذایی، پتانسیل بروز تنش‌های اجتماعی را نیز افزایش داده است.

ساختار فرسوده مصرف در کشاورزی و صنعت

بحران آب در ایران ریشه‌ای ساختاری دارد. بخش کشاورزی با بلعیدن ۹۰ درصد منابع آبی، همچنان از روش‌های سنتی استفاده می‌کند که راندمان آن تنها بین ۳۵ تا ۴۵ درصد است. در بخش صنعت نیز، با وجود الزامات قانونی، صنایع بزرگ همچنان استفاده از آب خام یارانه‌ای را به بازچرخانی پساب ترجیح می‌دهند؛ به طوری که تا سال ۱۴۰۴ تنها تعداد اندکی قرارداد واگذاری پساب به ثبت رسیده است.

نقشه راه عبور از بحران؛ الگوبرداری از تجربه‌های جهانی

کارشناسان معتقدند ایران برای برون‌رفت از این بن‌بست می‌تواند از مدل‌های موفقی همچون اسپانیا الگوبرداری کند. استفاده از آب‌های غیرمتعارف، بازچرخانی ۹۰ درصدی پساب و آموزش فناوری‌های نوین به کشاورزان (مانند طرح موفق حوضه دریاچه ارومیه که منجر به کاهش ۳۰ درصدی مصرف آب شد)، از جمله راهکارهای عملی برای حفظ توسعه پایدار و صیانت از محیط زیست ایران است.