کشف شواهدی از جامعه زن‌محور در سکونتگاه ۹۰۰۰ ساله

به گزارش «پیام ما» به نقل از ایسنا، کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه باستانی «چاتال‌هویوک» (Catalhoyuk) در جنوب شرقی شهر قونیه ترکیه، به کشف شواهدی از یک جامعه زن‌محور در دوران نوسنگی منجر شده است. این سکونتگاه که از حدود ۷۰۰۰ تا ۶۰۰۰ پیش از میلاد به مدت حدود یک هزار سال محل زندگی انسان‌ها بوده، یکی از مهم‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی قرن بیستم به شمار می‌رود.

به نوشته الجزیره، چاتال‌هویوک که در سال ۱۹۵۸ کشف شد، از آن زمان تاکنون توجه باستان‌شناسان را به خود جلب کرده و پژوهشگران تلاش کرده‌اند ساختار اجتماعی و شیوه زندگی ساکنان آن را بررسی کنند. نتایج یک مطالعه ژنومیک که به تازگی در مجله علمی «ساینس» منتشر شده، نشان می‌دهد ساختار جنسیتی این جامعه با بسیاری از سکونتگاه‌های نوسنگی اروپا تفاوت داشته است.

بر اساس این پژوهش، چاتال‌هویوک احتمالاً جامعه‌ای «مادرتبار» و «مادرمکان» بوده است؛ به این معنا که نسبت و تبار خانوادگی از طریق زنان منتقل می‌شده و زنان پس از ازدواج در خانه خود باقی می‌ماندند، در حالی که مردان برای زندگی به خانه خانواده همسر می‌پیوستند.

چاتال‌هویوک که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده، از نظر باستان‌شناسان احتمالاً یکی از نخستین شهرهای جهان به شمار می‌رود. این سکونتگاه دارای خوشه‌های متراکم ساختمانی، فعالیت‌های کشاورزی، آیین‌های مذهبی و حتی تزئینات معماری بوده است. بقایای این شهر باستانی امروزه در قالب دو تپه بزرگ در شرق و غرب یک رودخانه خشک‌شده قابل مشاهده است.

کاوش‌ها نشان می‌دهد خانه‌های این شهر روی یکدیگر ساخته شده بودند و حدود ۱۸ لایه ساخت‌وساز در آن شناسایی شده است. بر اساس یافته‌ها، ساکنان پس از مدتی خانه‌های قدیمی را پر می‌کردند و سازه‌های جدیدی بر روی آن‌ها بنا می‌کردند.

ساختار فشرده این سکونتگاه به گونه‌ای بوده که خیابان یا در ورودی جداگانه‌ای برای خانه‌ها وجود نداشت و رفت‌وآمد میان ساختمان‌ها از طریق پشت‌بام‌ها انجام می‌شد. ساکنان نیز از دریچه‌هایی در سقف وارد خانه‌های خود می‌شدند.

در بسیاری از خانه‌ها سکوهایی از جنس گل وجود داشت که ساکنان مردگان خود را در زیر آن‌ها و در کف خانه‌ها دفن می‌کردند. بررسی‌های ژنومیک روی ۳۹۵ اسکلت کشف‌شده در این محل نشان داده است که بسیاری از افراد دفن‌شده در یک خانه از طریق خط مادری با یکدیگر مرتبط بوده‌اند.

پژوهشگران همچنین اشیای همراه متوفیان از جمله مهره‌ها، آویزها و زیورآلات را بررسی کردند. نتایج نشان داد که دختران، حتی نوزادان دختر، تا پنج برابر بیشتر از پسران چنین هدایایی دریافت می‌کردند؛ موضوعی که از جایگاه مهم زنان در این جامعه حکایت دارد.

با این حال، ایان هادر، باستان‌شناس و مدیر سابق پروژه کاوش چاتال‌هویوک، تأکید کرده است که مادرتباری در این جامعه به معنای سلطه زنان بر مردان نبوده است. به گفته او، شواهد موجود نشان‌دهنده نوعی برابری اجتماعی میان زنان و مردان در این جامعه است. مطالعات پیشین بر پایه تحلیل ایزوتوپی رژیم غذایی نیز تفاوتی میان تغذیه زنان و مردان نشان نداده است.

از دیگر ویژگی‌های قابل توجه این سکونتگاه آن است که در طول قرن‌ها سکونت در آن، نشانه‌های اندکی از خشونت سازمان‌یافته مشاهده شده است.

پژوهشگران یادآور می‌شوند که اگرچه بیشتر جوامع نوسنگی اروپا الگوهای پدرمکان و پدرتبار داشته‌اند، اما برخی فرهنگ‌های مادرتبار همچنان در جهان امروز نیز وجود دارند؛ از جمله در میان قوم «موسو» در چین، «مینانگکابائو» در اندونزی و «خاسی» در هند.