در تصاویری که «رحیم بنی‌اسد آزاد» در خبرگزاری «ایرنا» منتشر کرده، کاملاً مشهود است که کاشی‌های ۴۰۰ساله صفوی حمام تاریخی گنجعلی‌خان آسیب‌دیده و رطوبت گچ‌بری‌ها و تزیینات دیگر بنا هم تخریب شده است. با وجود ارزش‌های معماری و فرهنگی، بخش‌هایی از تزیینات کاشی‌کاری حمام گنجعلی‌خان دچار آسیب جدی شده است. در دیوار گرمینه، سطحی از کاشی‌ها متورم شده و بیم ریزش کامل آن وجود دارد. کاشی‌های دیوار ورودی سربینه نیز در حال ریختن است. در برخی نقاط، کاشی‌ها تحت‌تأثیر رطوبت حالتی شبیه کپک‌زدگی پیدا کرده و حتی با لمس دست پودر می‌شوند.

«فرناز فرهی مقدم»، معاون میراث‌فرهنگی اداره کل میراث‌فرهنگی استان کرمان در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به وضعیت حمام گنجعلی‌خان کرمان می‌گوید: «بناهای تاریخی به دلیل ماهیت مصالح خود همواره در معرض فرسایش قرار دارند، ازاین‌رو پایش مستمر این مجموعه‌ها در دستور کار اداره کل قرار دارد و آسیب‌هایی که اخیراً در رسانه‌ها انعکاس پیدا کرده، طی مدت اخیر ایجاد نشدند؛ بلکه مربوط به سالیان طولانی هستند و فقط اخیراً دیده شدند.» او در خصوص گزارش‌های اخیر درباره وضعیت این بنای تاریخی تأکید می‌کند: «در بررسی‌های اخیر، نفوذ رطوبت در بخش‌هایی از سقف و بدنه مشاهده شد که ناشی از فرسودگی بندکشی‌های قدیمی و سیستم سنتی دفع آب‌های سطحی و وجود چند چاه جذبی در اطراف این بنا بود. در همین راستا، چند جلسه شورای فنی میراث‌فرهنگی در خود بنای حمام تاریخی برگزار شده و حتی قبل از اینکه در رسانه‌ها مطرح شود، آسیب‌ها به بنا موردتوجه ما بود.» معاون میراث‌فرهنگی استان کرمان در پاسخ به نگرانی‌های مطرح شده درباره ایجاد ترک و آسیب در این مجموعه، می‌گوید: «این آسیب‌ها مربوط به روزهای اخیر نیست و طی ادوار طولانی این اتفاق افتاده و البته همواره در بناهایی با این قدمت بخشی از آسیب‌ها به‌عنوان شاهد مرمت نگهداری می‌شوند.»

اعتبارات حفاظتی و مرمتی برای حمام گنجعلی‌خان ناچیز است

فرهی مقدم در پاسخ به این پرسش که چرا در ادوار این بی‌توجهی به حمام گنجعلی‌خان اتفاق افتاده، می‌گوید: «نمی‌توانیم بگوییم بی‌توجهی اتفاق افتاده، ممکن است طی سال‌ها و ادوار طولانی به مرمت کاشی‌ها و تزیینات توجه شده باشد؛ اما به علت زیرساختی آن که وجود رطوبت در فضاست توجه نشده و وضعیت به اینجا رسیده است.» او با بیان اینکه وضعیت حمام گنجعلی‌خان کاملاً تحت کنترل است و هیچ خطر تخریبی این بنای ارزشمند را تهدید نمی‌کند، تأکید می‌کند: «اعتبارات استانی و ملی برای بناهای ثبت ملی و جهانی به‌صورت ثابت وجود دارند؛ اما باز هم بسیار ناچیز و اندک هستند، اما اگر با همین اعتبارات و با حساسیتی که وجود دارد پیش برویم می‌توانیم تا پایان امسال موضوع زیرساختی وجود رطوبت و مستحکم‌سازی بنا را مرتفع کنیم و تا پایان سال به سراغ مرمت تزیینات و کاشی‌ها و حتی ترمیم مجسمه‌ها برویم.»

معاون میراث‌فرهنگی اداره کل میراث‌فرهنگی استان کرمان می‌گوید: «هرچند میراث‌فرهنگی استان کرمان در حوزه برنامه‌وبودجه و حتی وزارتخانه حمایت می‌شود؛ ولی همچنان اعتبارات کفاف نمی‌دهد. اما با نظر مدیرکل میراث‌فرهنگی استان امسال چند بنای اصلی را در مرکز توجه می‌دهیم تا موضوعات به نتیجه برسد.» به گفته او تیم‌های متخصص برای مرمت بنایی با این ارزش در استان کم است: «افراد متخصصی که حضور دارند در حال کار در مجموعه جهانی کاروان‌سرای گنجعلی‌خان هستند البته می‌توانیم از استان‌های دیگر نیروی متخصص داشته باشیم؛ اما فعلاً در حال رفع مشکلات زیرساختی حمام گنجعلی‌خان هستیم.»

درآمد بلیت‌فروشی حمام به حمام اختصاص پیدا نمی‌کند

پیش‌ازاین «محمدمهدی افضلی»، مدیر موزه مردم‌شناسی حمام گنجعلی‌خان، با تأیید این آسیب‌ها گفته بود: «این بنا بیش از ۴۰۰ سال قدمت دارد و در عمق ۴ تا ۶ متری زمین قرار گرفته است. وجود رطوبت بالا و مشکل آب‌های زیرسطحی باعث افزایش نم در فضا شده و همین مسئله به کاشی‌ها لطمه زده و در برخی بخش‌ها موجب ریزش شده است.» او همچنین درباره پایش آسیب‌ها گفته بود: «کارشناسان به‌صورت مرتب از حمام بازدید می‌کنند و موارد آسیب‌دیده به‌صورت کتبی اعلام می‌شود. در بودجه سالانه، بخش‌هایی که نیاز به مرمت اضطراری دارند در اولویت قرار می‌گیرند، اما وسعت حمام که بالغ بر یک هزار و ۳۰۰ مترمربع است و تداوم آسیب‌های ناشی از رطوبت، موجب شده اعتبارات موجود پاسخگوی هزینه‌های مرمت نباشد.» افضلی با اشاره به محدودیت اعتبارات میراث‌فرهنگی تأکید کرده بود که مرمت بنا به‌مرور در حال انجام است، اما اعتبارها بسیار اندک است و شاید بتوان با آن کمتر از پنج درصد بناها را مرمت کرد.

به گفته افضلی درآمد حاصل از فروش بلیت به خزانه کشور واریز می‌شود و سالانه تنها بخش کمی از آن، حدود ۲۰ درصد، بازگردانده می‌شود که این میزان باتوجه‌به آسیب‌های موجود، کافی نیست. او تأکید دارد که اغلب کاشی‌های این حمام قدمت ۴۰۰ساله دارند و دچار ترک یا پوکی شده‌اند. حتی اگر کاشی مشابهی با همان رنگ و طرح تولید شود، قدمت تاریخی آن قابل‌بازگشت نیست؛ بنابراین حفاظت از کاشی‌های اصیل صفوی اهمیت ویژه‌ای دارد، اما کمبود اعتبارات محدودیت ایجاد کرده است.

وضعیت نامناسب مجسمه‌های موزه

افضلی از شرایط نامطلوب پیکره‌های مردم‌شناسی موجود در موزه هم گفته و با اشاره به اینکه حدود ۷۰ درصد مجسمه‌های موزه که بیش از نیم‌قرن در این مجموعه قرار دارند و به مرمت اضطراری نیاز دارند، تأکید کرده: «گرما، سرما و رطوبت باعث ترک‌خوردگی و حتی شکستگی بسیاری از آن‌ها شده است. درباره وضعیت این مجسمه‌ها نیز گزارش‌هایی ارائه و اعتباراتی اختصاص‌داده‌شده، اما این اعتبارات به‌اندازه‌ای نبوده که تأثیر قابل‌توجهی بر روند مرمت داشته باشد.» او درباره تأثیر منفی تماس مستقیم بازدیدکنندگان با کاشی‌ها معتقد است بخش‌هایی که در معرض آسیب بیشتری هستند، نیاز به دیواره‌های جداکننده دارند و باید طبق ضوابط میراث‌فرهنگی و مشابه موزه‌های معتبر، حفاظ‌های مناسب برای آن‌ها در نظر گرفته شود.

مجموعه تاریخی گنجعلی‌خان یکی از مهم‌ترین یادگارهای دوره صفویه در شهر کرمان است که به دستور گنجعلی‌خان، حاکم کرمان در عصر شاه‌عباس صفوی ساخته شد. این مجموعه گسترده شامل میدان، بازار، ضراب‌خانه، مسجد، مدرسه، کاروان‌سرا و حمام تاریخی است و کاروان‌سرای آن در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است و مجموعه گنجعلی‌خان همواره به لحاظ اقتصادی در کرمان زنده و پویا بوده است.

این حمام یکی از پربازدیدترین آثار تاریخی شهر کرمان است و حتی در ایام نوروز و در سال‌های رونق گردشگری صف‌های طولانی گردشگران را به خود دیده است. ترکیب هنرمندانه کاشی‌کاری‌های چشم‌نواز، حجاری‌های استادانه، مقرنس‌کاری، نقاشی‌های دیواری و نورپردازی طبیعی، فضایی کم‌نظیر را در این بنا خلق کرده است. قرارگیری حمام در عمق زمین و بهره‌گیری از شیوه‌های هوشمندانه مهندسی در طراحی فضاهای سربینه، گرمینه و مسیرهای حرارتی، جلوه‌ای از دانش معماری ایرانی در دوره صفوی را به نمایش می‌گذارد.

حمام گنجعلی‌خان تا حدود ۶۰ تا ۷۰ سال پیش فعال بوده و پس از آن به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است. چیدمان پیکره‌هایی در بخش‌های مختلف بنا که مراحل استحمام در گذشته را بازسازی می‌کنند، این اثر تاریخی را به موزه‌ای زنده از شیوه زیست مردم کرمان در سده‌های گذشته بدل کرده است.