بر اساس داده‌های رسمی، تولید میگوی پرورشی ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار تن رسیده است. این تولید از شمال تا جنوب کشور پراکنده است؛ از استان گلستان در سواحل شمالی گرفته تا بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان در جنوب. بااین‌حال، سهم اصلی همچنان متعلق به استان‌های جنوبی است و بوشهر با ۶۰درصد تولید کشور، ستون فقرات صنعت میگوی ایران را تشکیل می‌دهد. در کنار تولید، صادرات نیز به‌عنوان موتور اصلی ارزآوری، بخش عمده تولید را جذب می‌کند.
اما مسئله اصلی صنعت میگو دیگر صرفاً «رشد تولید» نیست؛ بلکه این پرسش است که این رشد بر چه بنیانی استوار شده و تا چه اندازه پایدار است.

صنعتی که همه در آن برنده نیستند

در روایت بخش خصوصی، تصویر سودآوری صنعت یکنواخت نیست. «علی‌اکبر خدایی»، دبیر اتحادیه تولید و تجارت آبزیان، می‌گوید: «تصور عمومی از سودآوری گسترده در این صنعت دقیق نیست.»
به گفته او، بخشی از مزارع به دلیل مدیریت بهتر، دسترسی به سرمایه و ارتقای سیستم‌های تولید، توانسته‌اند به سودآوری برسند؛ اما بخش بزرگی از مزارع، به دلیل تلفات بیماری‌ها، ضعف مدیریت یا هزینه‌های بالا، یا با سود اندک فعالیت می‌کنند یا در مرز زیان قرار دارند.
او عددی کلیدی را نیز مطرح می‌کند: «کمتر از نیمی از مزارع توانسته‌اند با ارتقای مدیریت و بهره‌وری به سود پایدار برسند؛ درحالی‌که اکثریت باقی‌مانده همچنان با فشار هزینه و ریسک تولید مواجه‌اند؛ اما ارائه آمار دقیق از این نسبت را عملی نمی‌داند.»
خدایی یکی از ریشه‌های این وضعیت را نبود الگوی واحد توسعه در صنعت می‌داند؛ الگویی که بتواند مسیر مشخصی برای طراحی، بهره‌وری و ارتقای مزارع ارائه دهد. به گفته او، در عمل توسعه مزارع به شکل ناهمگون و موردی پیش رفته و نتیجه آن، تفاوت شدید در بهره‌وری و تاب‌آوری واحدهای تولیدی است.
او همچنین به یک عامل مهم دیگر اشاره می‌کند: «افزایش تراکم تولید.» به گفته خدایی، در برخی مزارع تلاش برای افزایش تولید از طریق بالابردن تراکم در حال انجام است. بعضی از مزارع هزینه‌های خوبی برای اصلاح زیرساخت از طریق پوشش‌دار کردن مزارع و استفاده از سیستم‌های هواده و غذاپاش اتوماتیک و… انجام داده‌اند؛ اما گاهی به عوارض پساب خروجی مزارع توجه نداشته‌اند. برخی مزارع هم بدون توجه کافی به ظرفیت واقعی مزرعه و زیرساخت، تراکم را بالا برده‌اند که در مواردی به افزایش ریسک و بروز مشکلاتی منجر شده است.

نگاه رسمی: کنترل بیماری‌ها و امنیت زیستی

در روایت سازمان دامپزشکی، کاهش بیماری‌های میگو در سال‌های اخیر حاصل یک تغییر رویکرد اساسی در مدیریت تولید بوده است: حرکت به سمت امنیت زیستی.
«رضا اسدی»، مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی، می‌گوید: طی سال‌های اخیر با اجرای الزامات بهداشتی و تغییر تدریجی ساختار مزارع، وضعیت بیماری‌ها در کشور بهبود قابل‌توجهی داشته است. به گفته او، در سه سال متوالی موردی از بیماری لکه سفید در مزارع گزارش نشده و بیماری «AHPND» نیز روند کاهشی داشته است.

اما امنیت زیستی دقیقاً چیست؟

امنیت زیستی در صنعت آبزی‌پروری به مجموعه اقدامات مدیریتی در مزرعه گفته می‌شود که هدف آن جلوگیری از ورود، انتشار و گسترش عوامل بیماری‌زا در تمام مراحل تولید است؛ از تولید لارو و بچه‌میگو گرفته تا پرورش، جابه‌جایی و حتی فراوری. منطق این رویکرد پیشگیرانه است: اگر عامل بیماری وارد سیستم نشود، اساساً بحرانی شکل نخواهد گرفت.
این اقدامات شامل کنترل کیفیت آب ورودی، ضدعفونی تجهیزات، محدودکردن جابه‌جایی بین مزارع، استفاده از ذخایر سالم و مدیریت بهداشت در کل زنجیره تولید است. بیماری‌هایی مانند لکه سفید (WSSV) و AHPND نیز عمدتاً از همین مسیرها در مزارع گسترش پیدا می‌کنند.

اسدی تأکید می‌کند که امنیت زیستی نه یک هزینه اضافی، بلکه بخشی از سرمایه‌گذاری تولید است.
بااین‌حال، یک پرسش کلیدی همچنان باقی می‌ماند: چه میزان از مزارع کشور این اصول را به طور کامل رعایت می‌کنند؟
بر اساس برآورد فعالان صنعت، تنها بخش محدودی از مزارع این الزامات را به‌درستی رعایت می‌کنند و همچنان آمار قابل‌ارائه‌ای از این نسبت نیز وجود ندارد؛ و باقی آنها به سطح استاندارد کامل نرسیده‌اند؛ اما همان مزارعی که به سمت ارتقای مدیریت و امنیت زیستی حرکت کرده‌اند، هم در کنترل بیماری و هم در سودآوری وضعیت بهتری دارند.

از مدیریت مزرعه تا حکمرانی زنجیره

در این میان، نگاه سوم که از سوی «حمیدرضا مجتبوی»، دبیر اندیشکده توسعه پایدار آبزیان مطرح می‌شود، اساساً سطح مسئله را تغییر می‌دهد. او معتقد است صنعت میگو هنوز از سطح مدیریت مزرعه فراتر نرفته و به حکمرانی زنجیره نرسیده است.
به گفته او، در تجربه کشورهایی مانند اکوادور یا نروژ، بیماری و ریسک تولید در سطح یک زنجیره یکپارچه مدیریت می‌شود؛ جایی که داده‌ها، بازار، لجستیک و تولید به هم متصل‌اند.
او تأکید می‌کند که بدون سیستم داده یکپارچه، کنترل پایدار بیماری و مدیریت ریسک امکان‌پذیر نیست. اختلاف در آمارهای پایه مانند تعداد لارو یا میزان تولید، صرفاً یک اختلاف آماری نیست، بلکه نشانه نبود حکمرانی داده در کل زنجیره است. به‌عنوان‌مثال آمارهای تولید شده توسط نهادهای مختلف از جمله سازمان شیلات ایران و سازمان دامپزشکی در تولید لارم حتی به ۵۰ درصد هم می‌رسد.
با کنار هم قراردادن این روایت‌ها، تصویری پیچیده از صنعت میگوی ایران شکل می‌گیرد؛ صنعتی که از نظر کمی رشد کرده، اما از نظر ساختاری هنوز در حال تطبیق با مقیاس جدید خود است.
می‌توان صنعت میگو را به بنایی تشبیه کرد که در دهه‌های گذشته بر اساس دانش و ظرفیت همان زمان ساخته شده است. آن بنا توانست یک صنعت نوپا را به مرحله تولید و صادرات برساند. اما امروز همان بنا چندطبقه بالاتر رفته است، درحالی‌که بخشی از زیرساخت‌های آن هنوز متناسب با بار جدید تقویت نشده‌اند. نتیجه این وضعیت آن است که هرچه تولید بیشتر شده، حساسیت نسبت به کیفیت مدیریت، تراکم، بیماری و داده نیز افزایش‌یافته است.

رشد در سایه بازارهای جهانی و ریسک‌های داخلی

صنعت میگوی ایران به‌شدت به بازارهای جهانی وابسته است و روسیه همچنان مهم‌ترین مقصد صادراتی آن محسوب می‌شود. این وابستگی در کنار رشد تولید، هم فرصت ایجاد کرده و هم ریسک. از یک سو دسترسی به بازارهای بزرگ صادراتی امکان رشد سریع ارزآوری را فراهم کرده، اما از سوی دیگر باعث شده صنعت در برابر نوسانات تقاضا، تغییرات سیاست‌های وارداتی کشورها و افت قیمت‌های جهانی آسیب‌پذیر باشد.
تجربه بازار جهانی در سال‌های اخیر نیز نشان داده که افزایش تولید الزاماً به معنای افزایش درآمد نیست. اکوادور، بزرگ‌ترین صادرکننده میگوی جهان، در مقاطعی توانست حجم صادرات خود را به شکل قابل‌توجهی افزایش دهد، اما هم‌زمان با افت قیمت‌های جهانی روبه‌رو شد؛ به‌طوری که بخشی از رشد تولید عملاً با کاهش ارزش هر کیلوگرم محصول خنثی شد. این نشان می‌دهد در بازاری که بازیگران بزرگی مانند اکوادور، هند، ویتنام و اندونزی بر قیمت‌ها اثر می‌گذارند، صرف افزایش حجم تولید نمی‌تواند تضمین‌کننده سودآوری باشد.
همین مسئله در داخل کشور نیز اهمیت پیدا می‌کند. در شرایطی که هزینه خوراک، انرژی، نیروی کار و سرمایه‌گذاری در حال افزایش است، بخشی از فعالان صنعت معتقدند دوره جدید میگوپروری ایران بیش از آنکه بر افزایش مداوم تولید استوار باشد، بر ارتقای بهره‌وری استوار خواهد بود. به تعبیر دیگر، ممکن است تولید کمتر اما اقتصادی‌تر، برای بسیاری از بهره‌برداران مطلوب‌تر از تولید بیشتر با ریسک بالاتر باشد.
خدایی نیز معتقد است که صنعت به‌تدریج در حال حرکت به همین سمت است؛ مسیری که در آن سودآوری نه از طریق افزایش تراکم و توسعه شتاب‌زده، بلکه از طریق مدیریت بهتر مزرعه، رعایت امنیت زیستی، کاهش تلفات و تولید محصولی با کیفیت بالاتر حاصل می‌شود. در چنین نگاهی، موفقیت صنعت صرفاً با تعداد تن تولیدشده سنجیده نمی‌شود، بلکه با میزان پایداری و ارزش اقتصادی هر تن تولید نیز سنجیده خواهد شد.

صنعت در نقطه انتخاب

صنعت میگوی ایران امروز در نقطه‌ای ایستاده که دیگر صرف افزایش تولید پاسخگوی چالش‌های آن نیست. رشد تولید، توسعه اصولی مزارع، بهبود بهره‌وری و افزایش صادرات، واقعیت‌های قابل‌توجه این صنعت هستند. اما در کنار این رشد، مجموعه‌ای از مسائل ساختاری از جمله تفاوت سطح مدیریت مزارع، ضعف حکمرانی داده، محدودیت رعایت کامل امنیت زیستی در همه واحدها و استفاده گاه‌به‌گاه از افزایش تراکم به‌عنوان ابزار رشد تولید، آینده این صنعت را با پرسش‌های جدی روبه‌رو کرده است.
در این میان، نقش دولت و صنعت تفکیک‌پذیر است. دولت مسئول سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و ایجاد زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مشترک از جمله نظام داده، استانداردهای بهداشتی و کنترل توسعه نامتوازن است. در مقابل، صنعت و بهره‌برداران مسئول اجرای استانداردها، ارتقای مدیریت تولید، رعایت امنیت زیستی و پرهیز از افزایش تراکم فراتر از ظرفیت مزرعه هستند.
در واقع، پایداری این صنعت نه فقط به افزایش تولید، بلکه به هم‌زمانی اصلاح حکمرانی در سطح دولت و ارتقای انضباط تولید در سطح صنعت وابسته است.
اگر در دهه‌های گذشته مسئله اصلی «ایجاد صنعت» بود، امروز مسئله اصلی «اصلاح زیرساخت‌های حکمرانی و مدیریتی آن» است. صنعتی که توانسته بر آب‌های ناآرام رشد کند، اکنون برای ادامه مسیر نیازمند بازنگری در پی و ساختار خود است.
و شاید مهم‌ترین پرسش پیش‌روی این صنعت این باشد: آیا اصلاحات نهادی و فنی می‌تواند هم‌پای سرعت رشد تولید پیش برود یا نه.