محیط زیست؛ سانتی‌مانتالیسم یا ضرورت؟

جنگ، وطن را نشانه می‌گیرد، حیات را نشانه می‌گیرد؛ حتی اگر در جنگی پیروز شویم، این وطن است که مجروح و زخمی می‌ماند؛ رود و دریا، دشت و کوه، پرندگان و ماهی‌ها، آب، خاک، هوا و انسان و زندگی و… این جاست که وقتی کسی می‌گوید که محیط زیست در زمان جنگ‌ در اولویت نیست و مطرح کردنش موضوعیت ندارد، دچار تردید می‌شویم، مگر وطن چیست؟ مگر جنگ برای حفظ این آب و خاک و انسان و زندگی نیست؟ چرا می‌خواهند به ما بقبولانند که محیط زیست را امری حاشیه‌ای، لوکس و سانتی‌مانتال حساب کنیم؟ چرا با این دلایل، قصد دارند کنشگران و متخصصان عرصه‌ی محیط زیست را مجاب به سکوت و انفعال کنند؟

بحران سه‌گانه سیاره‌ی ما، بی شک تهدیدی جدی برای زیستمندانش به حساب می‌آید. وضعیت اضطراری آب و هوا، فروپاشی تنوع زیستی و آلودگی فراگیر، حیات بر روی زمین را با چالشی بزرگ روبه‌رو کرده است. حالا اگر در کشوری بر این بحران‌های زیستی، جنگ هم افزوده شود، چه چشم‌اندازی پیش رو متصور است؟ جنگ تأثیر عمیقی بر محیط طبیعی می‌گذارد و باعث تشدید تغییرات آب و هوایی، گسترش آلودگی آب، هوا و خاک، ایجاد آلودگی صوتی خواهد شد.
تخریب زیستگاه‌ها و نابودی تنوع زیستی و آسیب شدید به اکوسیستم‌هایی که حیات را حفظ می‌کنند از دیگر تبعات جنگ است و این اول ماجراست!
مشکلات و آسیب‌های محیطی زیستی، به مجموعه‌ای از چالش‌های ژرف اجتماعی و اقتصادی دامن خواهد زد که زیست انسانی را سخت و نفس‌گیر و ناممکن می‌سازد و دقیقا در همین هنگام است که باید اهمیت محیط زیست را درک کنیم و بفهمیم که هیچ توسعه‌ای، بدون توجه و اولویت بخشی به محیط زیست امکان‌پذیر نیست. سال گذشته یکی از دشوارترین سال‌ها را پشت سر گذاشتیم.

دو جنگ، اعتراضات دی ماه و اتفاقات فراموش نشدنی‌اش، جهش مداوم قیمت‌ها و فشار مضاعف اقتصادی، قطعی‌های گسترده اینترنت و… بدون تردید در این روزها، فعالیت برای همه‌ی مردم سخت است، روح و روان همه‌ی ما آسیب دیده و مشکلات، یکی پس از دیگری رخ می‌نمایاند. در وضعیتی گرفتار شده‌ایم که روایت‌ها و باورهای پیشین، قادر به توضیح گذشته، حال و آینده نیستند. به عبارت ساده‌تر ادامه‌ی زندگی با نگاه‌ها و پیش‌فرض‌های قبل امکان‌پذیر نیست. تجربه‌ی زیسته‌ی ما، در این چند ماه اخیر متناقض و متفاوت از روایت‌های کلان رسمی شده است و این تجربه بر احساس درماندگی و ناامیدی و انفعال می‌افزاید.

این موارد، کارِ کنشگرانِ محیط زیست را که در دوران صلح هم سخت بود، بسیار دشوارتر کرده است. در زمانی که پیچیدگی‌های سیاسی و تنگناهای شدید اقتصادی بر جامعه‌ حکمفرما می‌شود، سخن گفتن از محیط‌زیست، شاید در نگاه نخست حاشیه‌ای جلوه کند؛ اما دقیقاً در همین بزنگاه است که کنشگری ضرورت تازه‌ای پیدا می‌کند. در میانه‌ی بحران است که کنشگران واقعی با تمام سختی و با جان کندن باید دست به کار شوند تا مسئله را از حاشیه به متن بیاورند و نگذارند که مشکلات فراموش شوند. آنها می‌دانند که محیط زیست به امنیت، عدالت، توسعه، آینده و حیات گره خورده است، پس چگونه در روزهای پر تنش جنگ ساکت بمانند؟

به خصوص در زمانی که افرادی با اهداف مشخص، بصورت مداوم تکرار می‌کنند که محیط زیست در اولویت نیست، کسانی که همیشه به دنبال محدود کردن دیده‌بانی محیط زیست و بی‌اثر کردن کنش‌ورزی و بی صدایی جامعه مدنی بودند و هستند، دست از کار نمی‌کشند! در روزگاری که طبیعت و سیاست به‌شدت درهم‌تنیده‌اند. بحران اقلیمی خود یک امر سیاسی است؛ منابع طبیعی بخشی از اقتصاد قدرت‌اند و وقتی جنگ‌ها اغلب بر سر منابع طبیعی رخ می‌دهند دیگر محیط زیست خارج از اولویت محسوب نمی‌شود. در این غوغا؛ چگونه می‌توان، هم رنج انسان و جامعه و هم رنج زمین و زیستمندانش را با هم حس کرد و چاره‌ای اندیشید؟

بسیار سخت و دشوار است، اما سکوت راه‌گشا نیست؛ باید در فکرِ بستری برای بیان روایت‌هایی شخصی و گروهی دوران اخیر باشیم تا بتوانیم با معنا سازی، دوباره نقشه راه جدیدی بکشیم و این از خلال گفتگو، همفکری و نخزیدن به پستوی انزوا به دست می‌آید. عبور از این بحران سخت و جانکاه است اما جامعه مدنی و کنش‌گران در طی دهه‌های اخیر نشان داده‌اند که می‌توانند راهی بسازند و طرحی نو در اندازند.