تقابل در خیابان؛ خشم در کنگره

بوئنوس‌آیرس روز چهارشنبه هفته گذشته شاهد یکی از پرالتهاب‌ترین تجمعات سال‌های اخیر بود. درحالی‌که عقربه‌های ساعت به زمان رأی‌گیری نهایی نزدیک می‌شد، هزاران نفر در میدان مقابل کنگره ملی آرژانتین صف کشیدند. فریادهای «آب گران‌بهاتر از طلاست» در فضای شهر می‌پیچید. پلاکاردها حاوی پیامی روشن بودند: «یخچالی که نابود شود، قابل‌بازسازی نیست.»

تنش‌ها زمانی به اوج خود رسید که هفت فعال سازمان «گرین‌پیس» در حرکتی نمادین از مجسمه عظیم مقابل پارلمان بالا رفتند و بنری با عنوان «خیانت به مردم و سرزمین» را برافراشتند. بازداشت این فعالان و درگیری‌های پراکنده با پلیس ضدشورش، تنها پیش‌درآمدی بود بر آنچه درون صحن مجلس می‌گذشت. پس از ۱۲ ساعت بحث فرسایشی و تبادل اتهامات سنگین میان نمایندگان موافق و مخالف، سرانجام ائتلاف تحت رهبری مایلئی توانست باتکیه‌بر اکثریت نسبی، اصلاحیه جنجالی «قانون یخچال‌ها» (Ley de Glaciares) را تصویب کند.

منطق مایلئی، لیتیوم در برابر محیط‌زیست

خاویر مایلئی که خود را یک «آنارکو – کاپیتالیست» معرفی می‌کند و بارها پدیده تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی را انکار کرده است، این مصوبه را بخشی از «بسته اصلاحات طلایی» برای نجات اقتصاد ورشکسته آرژانتین می‌داند. از نظر او، قوانین زیست‌محیطی سابق تنها «موانع بوروکراتیک و ایدئولوژیک» بودند که مانع از شکوفایی پتانسیل‌های معدنی کشور می‌شدند.

بانک مرکزی آرژانتین در گزارش‌های اخیر خود برآورد کرده است که با تسهیل قوانین در مناطق کوهستانی، صادرات معدنی این کشور می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ سه برابر شود. آرژانتین در کنار شیلی و بولیوی، بخشی از «مثلث لیتیوم» جهان است و مایلئی قصد دارد با قربانی‌کردن سخت‌گیری‌های زیست‌محیطی، سرمایه‌گذاران خارجی را برای استخراج این «نفت سفید» و همچنین ذخایر عظیم مس و نقره به کوه‌های آند بکشاند.

«نیکولاس مایوراز»، از چهره‌های کلیدی حزب «لا لیبرتاد آوانزا»، در دفاع از این لایحه مدعی شد که توسعه و حفاظت با هم تناقضی ندارند. او در صحن علنی گفت: «ما به دنبال تعادلی هستیم که اجازه دهد ثروت‌های خفته در دل زمین، سفره‌های مردم را رنگین کند.» اما این ادعا با واکنش تند دانشمندان روبرو شده است. فلاویا بروفونی، فعال برجسته محیط‌زیست، تأکید می‌کند: «علم در این باره لکنت ندارد؛ هیچ فعالیت معدنی در مناطق پرگلاسیال (پیرامون یخچال) نمی‌تواند پایدار باشد. هر ضربه‌ای به این مناطق، چرخه هیدرولوژیک کل منطقه را برای همیشه فلج می‌کند.»

قانون جدید چه می‌گوید؟

برای درک عمق فاجعه، باید به سال ۲۰۱۰ بازگشت. آرژانتین اولین کشور در آمریکای لاتین بود که قانونی جامع برای حفاظت از یخچال‌ها تصویب کرد. آن قانون، هرگونه فعالیت صنعتی و معدنی را در یخچال‌ها و مناطق «پرگلاسیال» (زمین‌های منجمد اطراف که نقش تغذیه یخچال را دارند) ممنوع می‌کرد.

اما اصلاحیه جدید مایلئی، دو تغییر استراتژیک و مخرب ایجاد کرده است:

۱. تمرکززدایی سمی: قدرت تشخیص اینکه کدام یخچال «ارزش حفاظتی» دارد از نهادهای علمی متمرکز و ملی گرفته شده و به فرمانداران استان‌های معدنی واگذار شده است. استان‌هایی مانند «مندوزا»، «سان خوان» و «سالتا» که به‌شدت تحت‌فشار لابی‌های معدنی هستند، اکنون خود قاضی و مجری قانون شده‌اند.

۲. ابهام در تعریف: قانون جدید تنها یخچال‌هایی را محافظت می‌کند که «عملکرد آبی مرتبط و ثابت» داشته باشند. اما نکته اینجاست که هیچ تعریف علمی و دقیقی برای کلمه «مرتبط» ارائه نشده است. این ابهام تعمدی به شرکت‌ها اجازه می‌دهد مدعی شوند بسیاری از یخچال‌های سنگی یا لایه‌های منجمد دائمی (permafrost)، عملکرد آبی مستقیمی ندارند و می‌توان آن‌ها را تخریب کرد.

از «جاخال» تا «ولادرو»؛ کابوسی که تکرار می‌شود

مخالفت‌ها با این قانون صرفاً از روی نگرانی‌های فانتزی نیست؛ بلکه ریشه در تجربه‌ای تلخ دارد. «سائول زبالوس»، حسابدار ساکن شهر جاخال در استان سان خوان، نمونه‌ای از هزاران انسانی است که زندگی‌اش با ورود معادن دگرگون شد. او به یاد می‌آورد که روزگاری مردم از آب زلال رودخانه محلی می‌نوشیدند، اما با افتتاح معدن طلای «ولادرو» (متعلق به شرکت‌های باریک گلد کانادا و شاندونگ گلد چین) در سال ۲۰۰۵، همه چیز تغییر کرد.

نشت‌های مکرر سیانید در سال‌های ۲۰۱۵، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ لرزه بر اندام جوامع محلی انداخت. زبالوس می‌گوید: «آن‌ها به ما قول اشتغال و ثروت دادند، اما آنچه باقی ماند آلودگی بود. معدن ولادرو دقیقاً در منطقه‌ای ساخته شده که طبق قانون ۲۰۱۰ باید منطقه ممنوعه می‌بود، اما لابی‌های قدرت همیشه راهی پیدا کردند. حالا با قانون جدید، آن تخلفات قانونی‌سازی شده است.»

« انریکه ویاله»، رئیس انجمن وکلای محیط‌زیست آرژانتین، هشدار می‌دهد که این مصوبه امنیت آبی ۷ میلیون نفر را که به طور مستقیم به ذوب برف‌ویخ آند وابسته‌اند، تهدید می‌کند. او می‌گوید: «یخچال‌ها فقط تکه‌های یخ نیستند؛ آن‌ها مخازن استراتژیک آب در دوران خشکسالی و تنظیم‌کنندگان دمای اکوسیستم هستند. نابودی آن‌ها یعنی خودکشی در عصر گرمایش جهانی.»

شرکت‌های معدنی، برندگان اصلی میدان

درحالی‌که فعالان محیط‌زیست سوگوارند، شرکت‌های بزرگ معدنی در حال جشن‌گرفتن هستند. پروژه «ویکونا» که یک سرمایه‌گذاری عظیم ۱۸ میلیارددلاری توسط شرکت‌های BHP استرالیا و لوندین کانادا در استان سان خوان است، بزرگ‌ترین برنده این تغییرات محسوب می‌شود. مدیران این شرکت‌ها از «قطعیت قانونی» ایجاد شده استقبال کرده‌اند.

«لوئیس لوچرو»، دبیر معدن آرژانتین، معتقد است که قراردادن محیط‌زیست در مقابل معدن، یک «آدرس غلط» است. او مدعی است که تکنولوژی‌های مدرن اجازه می‌دهند بدون آسیب به یخچال‌ها، مواد معدنی استخراج شوند. اما «لوکاس رویز»، یخچال‌شناس برجسته در مؤسسه ملی تحقیقات علمی (Conicet)، این ادعا را رد می‌کند. او می‌گوید: «وقتی اکوسیستم پرگلاسیال را برای جاده‌سازی یا حفر تونل دست‌کاری می‌کنید، تعادل حرارتی زمین را به هم می‌زنید. یخ‌ها شروع به ذوب‌شدن می‌کنند و این فرایند غیرقابل‌بازگشت است.»

آرژانتین با بیش از ۱۷ هزار یخچال طبیعی، یکی از مهم‌ترین ذخایر آب شیرین جهان را در اختیار دارد. گزارش‌های علمی نشان می‌دهند که همین حالا هم به دلیل تغییرات اقلیمی، ۱۷ درصد از این ذخایر در شمال غرب کشور از بین رفته است. در چنین شرایطی، قانونی که حفاظ‌های زیست‌محیطی را سست می‌کند، از نظر بسیاری از کارشناسان، «خیانت ملی» محسوب می‌شود.

«اندرس ناپولی»، مدیر بنیاد محیط‌زیست و منابع طبیعی (Farn)، به نکته ظریفی اشاره می‌کند: «پارادوکس تلخ اینجاست که دولت می‌گوید برای گذار انرژی و تولید باتری‌های پاک به لیتیوم و مس نیاز داریم و برای استخراج آن‌ها باید یخچال‌ها را نابود کنیم. این چه گذار سبزی است که با نابودی منابع آب شیرین آغاز می‌شود؟»

تصویب این قانون در کنار اصلاحات جنجالی قانون کار که حقوق کارگران را محدود کرده، نشان‌دهنده مسیر رادیکالی است که خاویر مایلئی برای آرژانتین برگزیده است؛ مسیری که در آن «سرمایه» بالاتر از «حیات» قرار می‌گیرد.

بهای سنگین توسعه

در پایان، پرسش اساسی این نیست که آیا آرژانتین به سرمایه‌گذاری نیاز دارد یا خیر؛ بلکه پرسش این است که بهای این توسعه چیست؟ یخچال‌های آند در خط مقدم بحران اقلیمی قرار دارند. نابودی آن‌ها نه‌تنها کشاورزی و شرب مردم آرژانتین، بلکه تعادل زیستی در کل منطقه آمریکای جنوبی را مختل خواهد کرد.

درحالی‌که لودرها برای نفوذ به ارتفاعات آند گرم می‌شوند، نسل‌های آینده آرژانتین احتمالاً به سال ۲۰۲۶ به‌عنوان مقطعی نگاه خواهند کرد که در آن، آخرین سنگرهای حفاظتی سرزمینشان در برابر اشتهای بی‌پایان بازار، فروریخت. همان‌طور که معترضان در خیابان‌های بوئنوس‌آیرس فریاد می‌زدند: «طلا را می‌توان فروخت، اما عطش را نمی‌توان با شمش طلا فرونشاند.» این گزارش، روایت کشوری است که در دوراهی دشوار بین «بقا» و «رشد اقتصادی»، فعلاً گزینه دوم را به قیمت نابودی یخچال‌هایش انتخاب کرده است.

منبع: گاردین