تیغ آلودگی بر گلوی ماهی‌های سواحل صنعتی خلیج فارس

ردپای آلاینده‌های نفتی در ماهی‌ها

مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ در نشریه Scientific Reports منتشر شده نشان می‌دهد برخی ماهی‌های تجاری منطقه، از جمله کفشک‌ماهی (هالیبوت هندی)، حاوی مقادیری از هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای (PAHs) هستند؛ ترکیباتی که عمدتاً از سوخت کشتی‌ها، صنایع نفت و گاز و پساب پالایشگاه‌ها وارد دریا می‌شوند و ماندگاری بالایی در محیط دارند.

بر اساس این پژوهش، غلظت PAHها در رسوبات مناطق صنعتی تا ۱۴ میلی‌گرم در کیلوگرم و در بافت ماهی‌ها به طور میانگین ۶.۸ میلی‌گرم در کیلوگرم گزارش شده است.

تفاوت مناطق صنعتی و کم‌صنعتی

این تحقیق در پنج منطقه ساحلی استان بوشهر شامل عسلویه، کنگان، خارک، امام حسن و بوشهر انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد مناطق صنعتی مانند عسلویه و خارک بیشترین میزان آلاینده را داشته‌اند، در حالی که بوشهر و امام حسن کمترین مقادیر و ریسک انسانی را نشان داده‌اند.

به گفته کارشناسان، هرچه فاصله از کانون‌های صنعتی بیشتر باشد، سطح آلودگی کاهش می‌یابد.

نگرانی صیادان محلی

صیادان محلی نیز از تغییر شرایط دریا سخن می‌گویند. به گفته یکی از صیادان باسابقه بوشهری، رسوبات ساحلی نسبت به گذشته تغییر کرده‌اند. با این حال تأکید می‌شود ظاهر ماهی‌ها همچنان طبیعی است، اما نگرانی‌ها درباره اثرات بلندمدت پابرجاست.

پیامدهای سلامت

میترا راوردشیری، مدیر مرکز آبزیان جهاددانشگاهی استان بوشهر، می‌گوید PAHها حاصل احتراق ناقص سوخت‌های فسیلی هستند و در صورت مواجهه طولانی‌مدت می‌توانند خطراتی برای سلامت ایجاد کنند. به گفته او، این ترکیبات در بافت آبزیان تجمع می‌یابند و حتی مقادیر پایین اما مداوم آن‌ها می‌تواند در بلندمدت مشکل‌ساز شود.

شاخص‌های ارزیابی ریسک نیز نشان می‌دهد تماس مستقیم با رسوبات آلوده یا مصرف مستمر ماهی از مناطق صنعتی می‌تواند احتمال مخاطرات سلامت را افزایش دهد.

مسئولیت صنایع و خلأ نظارتی

مطالعات انجام‌شده صنایع نفت و گاز را از منابع اصلی آلودگی معرفی می‌کنند. اگرچه قوانین، صنایع را ملزم به پایش و گزارش‌دهی پساب‌ها کرده است، اما نبود داده‌های برخط و گزارش‌های شفاف، پرسش‌هایی درباره میزان نظارت و مسئولیت‌پذیری ایجاد کرده است.

در برخی کشورها مانند نروژ، کانادا و امارات، الگوهایی نظیر «صفر تخلیه»، مسئولیت کامل پسماند و سامانه‌های پایش برخط اجرا می‌شود؛ رویکردهایی که می‌تواند برای مدیریت بهتر آلودگی در ایران نیز مورد توجه قرار گیرد.

ماهی همچنان مفید است

کارشناسان تأکید می‌کنند آلودگی‌های گزارش‌شده محدود به برخی مناطق صنعتی است و قابل تعمیم به کل خلیج فارس نیست. بخش قابل توجهی از ذخایر ماهی در مناطق کم‌ریسک‌تر قرار دارند و می‌توانند با اطمینان بیشتری مصرف شوند.

توصیه متخصصان این است که مصرف‌کنندگان با تنوع‌بخشی به منابع خرید، انتخاب ماهی از مناطق کمتر صنعتی و رعایت تعادل در رژیم غذایی، هم از فواید تغذیه‌ای ماهی بهره‌مند شوند و هم مواجهه احتمالی با آلاینده‌ها را کاهش دهند.

در نهایت، استمرار پایش محیط‌زیستی، مدیریت مؤثر پساب‌های صنعتی و شفافیت در انتشار داده‌ها، گام‌های کلیدی برای حفظ سلامت دریا و جامعه عنوان می‌شود.