زمستان برای جنوب ایران همیشه فصل جان‌گرفتن بوده؛ فصل آمدن مسافر، پر شدن اقامتگاه‌ها و چرخیدن دوباره چرخ اقتصاد محلی. اما امسال به‌جای هیاهوی گردشگران، شهرهای جنوبی در سکوتی سنگین فرو رفته‌اند. شرایط کلی کشور و محدودیت‌های ارتباطی، جنوب را از فصل طلایی گردشگری محروم کرده و اقامتگاه‌های بومگردی را در سخت‌ترین روزهای کاری‌شان تنها گذاشته است. روزهایی که نه‌تنها اتاق‌ها خالی مانده‌اند، بلکه امید بسیاری از فعالان این حوزه هم رو به خاموشی رفته؛ کسانی که هرسال امیدشان را به همین چند ماه شلوغ سال گره زده بودند، حالا با واقعیتی دیگر روبه‌رو هستند. آنها می‌گویند از بحران‌های پی‌درپی که مجال نفس تازه کردن را از آنها گرفته، خسته‌اند.

اینستاگرام نباشد، بومگردی‌ها زمین‌گیر می‌شوند

«یاور عبیری»، رئیس جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی کشور، با تأکید بر وابستگی مستقیم این صنف به شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، می‌گوید قطع دسترسی به این پلتفرم‌ها می‌تواند ضربه‌ای جدی به بومگردی‌ها وارد کند: «اگر دسترسی به اینستاگرام نباشد، صد درصد آسیب می‌بینیم. واقعیت این است که حدود ۹۹ درصد بومگردی‌های کشور، تبلیغات و ارتباط با مشتریانشان را بر بستر اینستاگرام انجام می‌دهند. چه بخواهیم و چه نخواهیم، مخاطبان اصلی بومگردی‌ها و شاید بتوان گفت گردشگری، در این پلتفرم است.» او معتقد است پلتفرم‌های داخلی نه از نظر مخاطب و نه از نظر امکانات، جایگزین مؤثری برای اینستاگرام نیستند: «در پلتفرم‌های داخلی اساساً مخاطبی وجود ندارد. بومگردی‌ها ابزار تبلیغاتی دیگری ندارند. حتی اقامتگاه‌هایی که در روستاهای مرزی و دورافتاده فعالیت می‌کنند، تمام ارتباطشان با مسافر از طریق اینستاگرام است. حذف این فضا یعنی قطع کامل ارتباط با بازار.»

عبیری با اشاره به تبعات گسترده تداوم این وضعیت بر فعالیت اقامتگاه‌ها هشدار می‌دهد: «حدود چهار هزار اقامتگاه بومگردی در کشور فعال است. اگر اینها یکی‌یکی تعطیل شوند، فقط بحث یک کسب‌وکار نیست؛ بحث افزایش بیکاری، ضربه به اقتصاد محلی و معیشت خانواده‌هایی است که زندگی‌شان به این اقامتگاه‌ها گره خورده. هر اقامتگاه برای چند نفر اشتغال ایجاد می‌کند و تعطیلی آن تأثیر مستقیم و منفی بر اقتصاد روستا و حتی اقتصاد ملی دارد. اگر فکری به حال این وضعیت نشود، با یک فاجعه روبه‌رو خواهیم شد.»

ما خسته‌ایم و کلافه

عبیری از فرسودگی فعالان این حوزه هم می‌گوید؛ فرسودگی‌ای که نتیجه تداوم بحران‌های پی‌درپی است: «ما خودمان هم خسته شده‌ایم. مدام می‌خواهیم خیز برداریم و کاری انجام دهیم، اما هر بار با یک بحران جدید مواجه می‌شویم. یک روز کرونا، یک روز تنش و ناامنی و جنگ، حالا هم قطعی اینترنت و لغو تورها. حتی برنامه‌ریزی برای حضور در نمایشگاه‌های گردشگری هم به بلاتکلیفی می‌خورد.» او وضعیت فعلی گردشگری را نگران‌کننده می‌داند و می‌گوید: «با این شرایط واقعاً باید نگران آینده گردشگری بود. استان‌های جنوبی که در این فصل همیشه در اوج سفر بودند، خیلی زودتر از موعد با موج کنسلی‌ها مواجه شدند. اقامتگاه‌ها مجبور شدند پول مسافران را برگردانند، درحالی‌که هیچ درآمد جایگزینی وجود ندارد.»

به‌گفته رئیس جامعه حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی، تداوم شرایط بحرانی باعث شده بسیاری از فعالان این حوزه به فکر خروج از این شغل بیفتند: «وقتی درآمدی نیست، ادامه دادن هم منطقی به نظر نمی‌رسد. بسیاری از همکاران ما کلافه‌اند و تصمیم گرفته‌اند از این بخش خارج شوند. این فقط مربوط به چند هفته اخیر هم نیست؛ درواقع، طی یک سال گذشته، تورم و فشار اقتصادی تأثیر مستقیمی بر سفرها گذاشته و باعث شده تعداد زیادی از فعالان گردشگری قید این کار را بزنند.»

درخواست سفر برای نوروز تقریباً صفر

«شایان بهرامی»، مدیر اقامتگاه «پیسو» در بوشهر، می‌گوید رکودی که از میانه زمستان آغاز شده، حتی امکان جبران خسارت در ماه‌های بعد را هم از فعالان گردشگری گرفته است: «در فصل رونق گردشگری معمولاً درآمدی که به دست می‌آید، کمک می‌کند هزینه‌های فصل رکود را پوشش دهیم. اما از حدود یک ماه و نیم پیش، تمام رزروها و تورهای ما کنسل شد و مجبور شدیم کل مبالغ دریافتی را برگردانیم.» به‌گفته بهرامی، فعالان گردشگری در این دوره نه‌تنها حمایتی دریافت نکرده‌اند، بلکه با بازپرداخت ناگهانی وجوه، با بحران نقدینگی روبه‌رو شده‌اند: «تسهیلاتی برای توسعه یا حتی ادامه کار به ما تعلق نمی‌گیرد. بسیاری از همکاران، مبالغ رزرو را صرف خرید تجهیزات و ارتقای اقامتگاه کرده بودند و حالا با لغو تورها، باید پولی را برمی‌گرداندند که دیگر در دسترسشان نبود.»

بهرامی به نکته‌ قابل‌تأملی اشاره می‌کند که به‌خوبی بیانگر میزان آسیب‌پذیری بخش خدمات گردشگری در مقابل بحران‌هاست؛ او با مقایسه بخش خدمات با کسب‌وکارهای کالامحور، توضیح می‌دهد که چرا این رکود برای اقامتگاه‌ها عمیق‌تر و جبران‌ناپذیرتر است: «کسب‌وکارهایی که کالا می‌فروشند، اگر مدتی تعطیل شوند، بعداً می‌توانند با افزایش قیمت بخشی از ضررشان را جبران کنند. اما در بخش خدمات چنین امکانی وجود ندارد. خدماتی که در یک بازه زمانی فروخته نشود، برای همیشه از دست می‌رود؛ چه اقامت، چه پذیرایی و چه ترنسفر. چیزی ذخیره نمی‌شود که بعداً جبران خسارت کند. وقتی فشار معیشتی بیشتر می‌شود، مردم گرانی کالا را می‌پذیرند، اما مصرف خدمات را کاهش می‌دهند یا انتظار دارند خدمات ارزان‌تر ارائه شود. درحالی‌که خدمات هم با همان چرخه تورمی اداره می‌شوند و همین تناقض، آسیب جدی به بومگردی‌ها وارد کرده است.»

به‌باور او، تأثیر اتفاقات اخیر که درست هم‌زمان با فصل پرمسافر جنوب بود، به‌مراتب بیشتر از بحران‌های قبلی بود: «هفت سال است اقامتگاه دارم و بحران‌های مختلفی را پشت سر گذاشته‌ام، اما تا امروز ندیده بودم در اوج فصل سفر، تمام برنامه‌ها این‌طور یکباره لغو شود. این‌بار شدت بحران از دفعات قبل بیشتر بود.» به‌گفته مدیر اقامتگاه پیسو، موج کنسلی‌ها عملاً تعطیلات بهمن‌ماه را هم از برنامه سفر خارج کرده است: «بین ۱۵ تا ۲۰ دی، تمام تورهایی که تا ۲۵ بهمن برنامه‌ریزی شده بودند، کنسل شدند؛ چه رزروهای شخصی و چه تورهایی که از طریق آژانس‌ها انجام شده بود. آژانس‌هایی که معمولاً از دو ماه قبل برنامه‌ریزی می‌کنند، همگی سفرها را لغو کردند و ما عملاً تعطیلات بهمن را از دست دادیم.» او درباره چشم‌انداز نوروز هم با تردید صحبت می‌کند: «فصل رونق گردشگری ما دی و بهمن است و معمولاً در همین ماه‌ها، رزروهای فروردین قطعی می‌شود. اما امسال نه‌تنها تصمیمی برای باز کردن رزرو فروردین نگرفته‌ایم، اساساً درخواستی هم وجود ندارد. اگر رزرو بدهیم و دوباره شرایط باعث به لغو سفرها شود، ریسک بالایی دارد.»

او تأکید می‌کند که بی‌ثباتی شرایط اقتصادی و اجتماعی، مسافران را هم محتاط کرده است: «برای مردم، اولویت گذران زندگی است و بعد‌ازآن، سفر. حتی کسانی که توان مالی دارند، نمی‌دانند ماه آینده هم می‌توانند سفر کنند یا نه و به ثبات شرایط اطمینان ندارند. به همین دلیل، برخلاف سال‌های قبل که در دی و بهمن تمام درخواست‌های نوروزی می‌آمد، امسال تا امروز حتی یک درخواست هم نداشته‌ایم.»

تعدیل نیروی اجباری در اقامتگاه‌ها

«مجتبی اسماعیلی»، مدیرعامل جامعه اقامتگاه‌های بومگردی جزیره قشم، می‌گوید رکود اخیر، اقامتگاه‌های این جزیره را با بحرانی بی‌سابقه روبه‌رو کرده است: «در چند هفته گذشته، تقریباً تمام اقامتگاه‌های قشم با کنسلی مواجه شدند. ما حدود ۱۴۰ اقامتگاه فعال در جزیره داریم و اغلب آنها مبالغ دریافتی از مسافران را پیش‌تر هزینه کرده بودند و حالا مجبور شدند این پول را از منابع دیگر تأمین کنند و بازگردانند.» به‌گفته او، کاهش سفر در این فصل قابل‌مقایسه با سال‌های گذشته نیست: «پارسال در همین بازه زمانی، همه اقامتگاه‌ها پر بود و حتی برای اسکان مسافران، خانه‌های اطراف اقامتگاه‌ها را هم هماهنگ می‌کردیم. دی و بهمن همیشه پیک سفر قشم است، اما آماری که این روزها دریافت می‌کنیم، باورکردنی نیست. بیشترین تعداد مسافر در یک اقامتگاه، هشت نفر بوده و در بسیاری از اقامتگاه‌ها آمار به دو یا چهار نفر رسیده است.» البته او تأکید می‌کند این تعداد هم در اقامتگاهی است که سابقه فعالیت چندین‌ساله دارد و بین مسافران شناخته‌شده است: «اقامتگاه‌هایی که چند سال سابقه دارند و شناخته‌شده‌اند، هنوز تعداد محدودی مسافر دارند؛ اما اقامتگاه‌های تازه‌تأسیس که هنوز برند نشده‌اند، امسال در اوج فصل سفر کاملاً خالی مانده‌اند. همین موضوع باعث شده برخی اقامتگاه‌ها ناچار به تعدیل نیرو شوند.» به‌گفته مدیرعامل جامعه اقامتگاه‌های بومگردی قشم، تعدیل نیرو پیامد مستقیم نااطمینانی نسبت به آینده است: «یکی از همکاران می‌گفت تعداد نیروهایش را به سه نفر کاهش داده و نمی‌داند حتی می‌تواند همین تعداد را حفظ کند یا نه. این بلاتکلیفی باعث می‌شود نیروهایی که برای آموزششان هزینه شده، تعدیل شوند و اگر اوضاع بهبود پیدا کند، دوباره با کمبود نیروی انسانی و هزینه آموزش نیروهای جدید مواجه شویم.»

اسماعیلی یکی از عوامل تشدیدکننده بحران را قطع اینترنت و اختلال در اطلاع‌رسانی می‌داند: «بیشتر اقامتگاه‌ها در طول سال روی تبلیغات اینستاگرامی سرمایه‌گذاری کرده‌اند و حالا که فصل نتیجه‌گیری از این سرمایه‌گذاری است، هیچ عایدی نصیبشان نمی‌شود. این وضعیت برای کسانی که با امید رونق گردشگری سرمایه‌گذاری کرده‌اند، ضرر خالص است.» او تأکید می‌کند در کنار کاهش درآمد، هزینه‌های جاری همچنان پابرجاست: «هزینه‌هایی مثل آب، برق، گاز و حقوق پرسنل همچنان باید پرداخت شود، حتی وقتی اقامتگاه عملاً مسافری ندارد.»

او درباره چشم‌انداز تعطیلات بهمن می‌گوید: «برای ۱۲ بهمن رزرو تور داریم، اما آژانس باید برای این تور تبلیغ کند، لیست بدهد و مسافر جذب کند. الان که ۳۰ دی است، هنوز بستر تبلیغاتی در پلتفرم‌هایی مثل اینستاگرام در دسترس نیست. تا وقتی اینستاگرام و اپلیکیشن‌های مورد استفاده فعال نشوند، آژانس‌ها نمی‌توانند تورها را تکمیل کنند و ما مدام متضرر می‌شویم.» او درباره میزان خسارت‌ها، یک برآورد حداقلی ارائه می‌دهد: «اگر میانگین ۱۴۰ اقامتگاه، هر کدام با ظرفیت حدود ۲۰ نفر و میانگین شبی دو میلیون تومان اقامت را در نظر بگیریم، این عدد کف خسارتی است که اقامتگاه‌های قشم متحمل شده‌اند. به این رقم باید هزینه حقوق کارکنان و سایر هزینه‌های جاری را هم اضافه کرد.»

گردشگری ایران در سال‌های اخیر نه با یک بحران، که با انباشت بحران‌ها فرسوده شده است. هر شوک، بخشی از توان این صنعت را کم کرده؛ از تاب‌آوری فعالانش، از سرمایه‌های خرد محلی و از اعتماد کسانی که مانده‌اند و ادامه داده‌اند، کاسته است. روایت هر بخش فقط شکایت صنفی نیست، نشانه‌های هشداردهنده یک روند است. اگر این روایت‌ها شنیده نشوند و به سیاست و تصمیم تبدیل نشوند، در بلندمدت، نتیجه‌ای جز گردشگری ضعیف‌تر و شکننده‌تر نخواهد داشت.