میدان نقش‌جهان، نه‌فقط یک اثر تاریخی، بلکه یک نظام پیچیده فرهنگی، معماری و بصری است که هر جزء آن، حتی فضاهایی که در نگاه نخست بلااستفاده به‌نظر می‌رسند، نقشی تعیین‌کننده در هویت کلی میدان ایفا می‌کنند. طبقه دوم این میدان، در طول چهار قرن گذشته، همواره به‌عنوان یک پیوست فضایی و بصری عمل کرده است؛ پیوستی که کارکرد آن بیش از آنکه عملیاتی و مصرفی باشد، هویتی و نمادین بوده است.

بااین‌حال، سفر اخیر «برزین ضرغامی»، مدیرعامل صندوق توسعه صنایع‌دستی، فرش دستباف و احیا و بهره‌برداری از اماکن تاریخی و فرهنگی، به اصفهان و اعلام دستیابی به توافق نهایی برای اجرای یک طرح فرهنگی در بخشی از طبقه دوم میدان نقش‌جهان، بار دیگر این پرسش بنیادین را پیش روی افکار عمومی و جامعه تخصصی قرار داده است: آیا احیا، الزاماً به‌معنای بهره‌برداری است یا گاهی بهترین شکل حفاظت «دست نزدن» است؟

تأیید نهایی در اتاق‌های کارشناسی؛ اجماع یا تصمیم از بالا؟

«امیر کرم‌زاده»، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در گفت‌وگو با «پیام ما» در توضیح روند طی‌شده برای تأیید این طرح، بر قانونی بودن فرایند و نقش نظارتی صندوق احیا تأکید می‌کند. به‌گفته او، صندوق توسعه صنایع‌دستی و احیا، طبق قانون متولی نظارت بر مرمت و تغییر کاربری بناهای تاریخی است و واگذاری بخشی از طبقه دوم میدان نقش‌جهان به بخش خصوصی، در همین چارچوب انجام شده است.

کرم‌زاده می‌گوید: «طی حدود یک سال و نیم گذشته، این فضا برای اجرای یک فعالیت فرهنگی به سرمایه‌گذار واگذار شده و در این مدت، طرح پیشنهادی بارها در شورای فنی صندوق احیا، با حضور کارشناسان خبره میراث‌فرهنگی کشور، مورد بررسی قرار گرفته است.»

او تأکید دارد برخلاف برخی شائبه‌ها، این طرح نه به‌صورت شتاب‌زده، بلکه پس از برگزاری بیش از ۱۰ جلسه تخصصی و بازبینی‌های مکرر به تصویب رسیده است.

به‌گفته مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، آخرین جلسه شورای فنی با حضور اعضا در محل برگزار شده و پس از بازدید میدانی از طبقه دوم، محدوده اجرای طرح، یعنی فاصله میان مسجدجامع عباسی تا مسجد شیخ لطف‌الله، به‌طور مشخص تعیین شده است. قرار است عملیات مرمت این بخش از امروز و توسط بخش خصوصی آغاز شود؛ مرمتی که زیر نظر مستقیم صندوق احیا و با رعایت کامل ضوابط میراثی انجام خواهد شد.

کرم‌زاده همچنین از قرار گرفتن احیای فضاهای مجاور، از جمله کاروانسرای پشت مسجد شیخ لطف‌الله و مجموعه موسوم به نقش‌خانه، در دستورکار خبر می‌دهد و می‌گوید هدف نهایی شکل‌گیری یک مجموعه کاملاً فرهنگی است، بدون هرگونه کاربری مغایر با شأن تاریخی میدان.

خط قرمزها کجاست؟ وعده‌های میراثی و دغدغه‌های اجرایی

یکی از مهم‌ترین محورهای تأکید مدیرکل میراث‌فرهنگی استان، تعیین خطوط قرمز در بهره‌برداری از طبقه دوم میدان است. به‌گفته کرم‌زاده، بهره‌بردار حق هیچ‌گونه استفاده تأسیساتی مخرب، از جمله ایجاد زیرساخت‌های آبی یا کاربری‌هایی که به ساختار تاریخی آسیب بزند، ندارد. او تصریح می‌کند تمامی فعالیت‌های پذیرایی و خدماتی، در طبقه پایین و خارج از محدوده حساس طبقه دوم انجام خواهد شد و فضای فوقانی صرفاً به فعالیت‌های فرهنگی اختصاص می‌یابد.

از منظر متولیان طرح، طراحی مسیرهای ورود و خروج نیز به‌گونه‌ای انجام شده که حجم تردد کاملاً کنترل شود و تاب‌آوری بنای تاریخی در برابر فشار گردشگران، آسیب نبیند. حتی بازگشایی احتمالی طبقه دوم مسجد شیخ لطف‌الله نیز منوط به انجام مرمت‌های دقیق و تأمین شرایط حفاظتی عنوان می‌شود.

بااین‌حال، منتقدان می‌پرسند این وعده‌ها تا چه حد در عمل قابل‌تحقق است. تجربه‌های پیشین در اصفهان، از عالی‌قاپو تا چهل‌ستون، نشان داده فاصله میان مصوبات کاغذی و واقعیت میدانی، گاه بسیار عمیق است. پرسش اساسی اینجاست که چه سازوکاری برای نظارت مستمر، شفاف و پاسخگو، بر اجرای این طرح در نظر گرفته شده و درصورت بروز تخلف، چه نهادی قدرت توقف پروژه را خواهد داشت؟

هشدار کنشگران؛ وقتی احیا به تهدید بدل می‌شود

«مهدی جعفری نوگرایی»، کنشگر میراث‌فرهنگی، از زاویه‌ای کاملاً متفاوت به موضوع می‌نگرد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» با ابراز تأسف از شنیدن خبر واگذاری طبقه دوم میدان نقش‌جهان، تأکید می‌کند: «این فضا اساساً در تاریخ خود، کاربری مشخصی نداشته و همین «بی‌کاربری»، بخشی از هویت معماری و بصری میدان بوده است.»

به‌گفته جعفری، طبقه دوم میدان نقش‌جهان نه یک فضای خالی برای تعریف عملکرد جدید، بلکه یک عنصر مکمل در نظام تقارن، ریتم بصری و نقطه طلایی این میدان است. هرگونه تعریف کاربری، حتی با عنوان فرهنگی، به‌معنای مداخله در این نظام ظریف و تاریخی است.

او با اشاره به وضعیت طبقه دوم کاخ هشت‌بهشت که سال‌هاست به‌دلیل نبود نیروی حفاظتی بسته مانده، می‌پرسد نهادی که حتی توان حفاظت از فضاهای موجود را ندارد، چگونه قصد دارد فضایی به این حساسیت را به روی تردد عمومی بگشاید؟! جعفری معتقد است: «افزایش تردد در طبقه دوم میدان، خود یک آسیب بالقوه است؛ آسیبی که حتی با بهترین نیت‌ها نیز قابل انکار نیست.»

این کنشگر میراث‌فرهنگی همچنین عملکرد صندوق احیا در سال‌های گذشته را زیر سؤال می‌برد و خواستار ارائه گزارش شفاف از میزان موفقیت پروژه‌های واگذاری‌شده، محل هزینه‌کرد درآمدها و سرنوشت قراردادهای لغوشده می‌شود. به‌باور او، پیش از ورود به حساس‌ترین بنای ثبت جهانی کشور، لازم بود کارنامه صندوق در بناهای کم‌ریسک‌تر، به‌طور شفاف در معرض قضاوت افکار عمومی قرار گیرد.

میدان نقش‌جهان؛ سرمایه ملی یا فرصت سرمایه‌گذاری؟

جعفری نوگرایی تأکید می‌کند واگذاری بناهای متروکه و دور از شهر، مانند بسیاری از کاروانسراها، هرچند با نقدهایی همراه بوده، اما از منظر ضرورت حفظ بنا قابل‌توجیه است. اما میدان نقش‌جهان، به‌عنوان اثر جهانی ثبت‌شده و قلب تاریخی، فرهنگی و هویتی ایران، در هیچ سطحی قابل‌قیاس با این بناها نیست.

او با اشاره به تجربه‌های ناموفق واگذاری اماکن تاریخی به بخش خصوصی، همچون واگذاری بخشی از کاخ عالی‌قاپو به بخش خصوصی، به‌عنوان کافی‌شاپ، یا واگذاری طبقه زیرین مسجد شیخ لطف‌الله و حتی محوطه کاخ چهل‌ستون، هشدار می‌دهد تبدیل فضاهای تاریخی شاخص به محل فعالیت بخش خصوصی، ولو با عنوان فرهنگی، به‌تدریج به تغییر ذائقه، تخریب منظر و تضعیف تجربه اصیل بازدیدکننده منجر می‌شود.

به‌گفته جعفری، گردشگری که از هزاران کیلومتر دورتر برای دیدن میدان نقش‌جهان به اصفهان می‌آید، انتظار مواجهه با یک تصویر اصیل تاریخی را دارد، نه چادرها، بازارچه‌ها و کاربری‌هایی که هیچ پیوست فرهنگی متناسبی ندارند. او می‌پرسد: «چه پیوست فرهنگی‌ای قوی‌تر از خود بازار تاریخی نقش‌جهان، با قدمتی ۴۰۰ساله، می‌تواند وجود داشته باشد؟»

این کنشگر میراث‌فرهنگی هشدار می‌دهد چندمدیریتی، نبود پاسخگویی شفاف و تقدم نگاه درآمدزایی بر حفاظت، می‌تواند سرنوشتی مشابه مسجدجامع اصفهان در میدان عتیق و برخی دیگر از بناهای شاخص اصفهان را برای طبقه دوم میدان رقم بزند؛ سرنوشتی که بازگشت از آن ممکن نخواهد بود.

در مجموع، آنچه امروز درباره احیای بخشی از طبقه دوم میدان نقش‌جهان اصفهان در جریان است، صرفاً یک پروژه مرمتی یا فرهنگی نیست، بلکه آزمونی جدی برای نظام حکمرانی میراث‌فرهنگی کشور به شمار می‌رود. آزمونی که نتیجه آن می‌تواند الگویی موفق از پیوند حفاظت و بهره‌برداری مسئولانه باشد یا نمونه‌ای دیگر از مداخلاتی که با نیت احیا آغاز می‌شود، اما در بلندمدت به تضعیف هویت تاریخی می‌انجامد.

پاسخ نهایی به این دوگانه، نه در مصوبات و وعده‌ها، بلکه در شیوه اجرا، میزان شفافیت، استمرار نظارت و پایبندی عملی به اصول میراث‌فرهنگی روشن خواهد شد؛ اصولی که در میدان نقش جهان، بیش از هر جای دیگر، اهمیت و حساسیت دارند.