روایت یک جنگل زخمی

گرمای کم‌سابقه هوا، صعب‌العبور بودن ارتفاعات چالوس و انباشت ضخیم برگ‌ها و تنه‌های خشک، مثل تله‌ای طبیعی، آتش را بارها و بارها به جان هیرکانی انداخته؛ جنگلی ۴۰میلیون‌ساله که یونسکو آن را «میراث جهانی» خوانده، اما هنوز از ابتدایی‌ترین زیرساخت‌های اطفای حریق محروم است. در روزهای نخست آتش‌سوزی امسال، برخی مقام‌های محلی بحران را کوچک شمردند، اما سوختن بخش زیادی از جنگل و به خطر افتادن گونه‌های جانوری این منطقه روایت دیگری دارد. ویدئوی فرار «تشی»، بزرگ‌ترین جونده ایران، در میان شعله‌ها، تصویری شد از رنج جانورانی که هیچ راه گریزی نداشتند.

مجموعه مستند «گنجینه‌های هیرکانی» سفری است طولانی در دل مه، باران و جنگل‌های هیرکانی؛ روایتی ۱۰ساله که «علی احمدی‌زرین‌کلایی» برای دیدنش رد پای خرس و پلنگ و هما را دنبال کرده است. این مجموعه، پرده را از چهره نادیده حیات‌وحش هیرکانی کنار می‌زند؛ جنگلی شلوغ و پررفت‌وآمد که دیدن جانورانش آسان نیست، مگر آنکه مثل سازندگان این فیلم، سال‌ها در دل آن کلبه بزنید و بی‌صدا در سایه‌ها بمانید. از ارتفاعات چالوس و علم‌کوه تا البرز شرقی، دوربین این مستند با صبر و پایداری تصاویری کمیاب ثبت کرده است؛ همایی که به جوجه‌اش غذا می‌دهد و پلنگی که با توله‌هایش بازی می‌کند. 

ضعف نهادها برای تولید مستند

زرین‌کلایی در گفت‌وگو با «پیام ما» از دشواری‌های پرداختن به هیرکانی می‌گوید: «هیرکانی برای خودش یک اقیانوس است؛ اقیانوسی از زیستمندان گیاهی و جانوری. اگر در مستندم به عمقش نپرداخته‌ام، از کم‌اطلاعی من بوده. غور کردن در این جنگل عظیم، نیازمند دانش، توانایی و پشتیبانی واقعی نهادهای حافظ آن است.»

ساخت این مجموعه برای او سفری ساده و آرام نبود: «برای من ساخت این مجموعه یک مبارزه بود. تمام زندگی‌ام را گذاشتم؛ از جان و مال. محیط‌زیست مازندران خیلی ما را اذیت کرد. اصلاً به ما مجوز همکاری ندادند. مجبور بودیم دزدکی وارد طبیعت شویم و کار کنیم.»

او که از دهه ۸۰ در دل جنگل‌های مازندران فیلم مستند ساخته، نقش جنگل را چنین توضیح می‌دهد: «پایداری اکولوژیک یعنی اگر جنگل و تنوع گیاهی نباشد، جانوران پناه و استتار ندارند، شکار می‌شوند و در نهایت منقرض. همین درختان‌اند که علاوه‌بر پناه، غذای گونه‌ها را در چرخه حیات تأمین می‌کنند.»

در روایتش از تقابل شکارچیان و نیروهای حفاظتی می‌گوید: «وقتی قاچاقچی و شکارچی از یک طرف و حافظان از طرف دیگر مدام خودشان را مجهزتر می‌کنند، این روند پایان ندارد؛ یکی دوربین هوشمند نصب می‌کند، آن یکی ماسک می‌زند تا شناسایی نشود. اما در این میان یک طیف خاکستری وجود دارد: مستندساز. ما با تصویر و هنر آگاهی می‌دهیم و مردم را از تاریکی به روشنایی می‌کشانیم. همین آگاهی، رفتار ناآگاهان را تغییر می‌دهد.»

او بیشترین تهدید را نه در شکارچیان، بلکه در ساختارهای ناکارآمد می‌بیند: «بزرگ‌ترین خطر این است که سازمان‌های منابع‌طبیعی و محیط‌زیست، دلسوزان واقعی را کنار بگذارند و دنبال افراد غیرشایسته یا چهره‌هایی بروند که فقط برای دیده‌شدن، حرف می‌زنند و اصلاً هیرکانی را نمی‌شناسند. باید این جنگل‌ها را محکم حفظ کنند؛ به‌جای هزینه‌های گزاف برای کاشت درخت، نیروی بومی توانمند استخدام کنند که بتواند مسیرهای سخت کوه و جنگل را طی کند.»

زرین‌کلایی بر انتخاب مدیران دلسوز برای حفاظت از این جنگل‌ها تأکید می‌کند: «مدیران محیط‌زیست و منابع‌طبیعی باید واقعاً متخصص و عاشق باشند، نه اینکه با لابی انتخاب شوند.»

او می‌گوید ضعف روابط‌عمومی در نهادهای مسئول، حتی روند تولید مستند را دشوار کرده است: «ما می‌خواستیم روایت‌های تازه‌تری ارائه بدهیم، اما منابع‌طبیعی و محیط‌زیست، مخصوصاً روابط‌عمومی‌شان، خیلی ضعیف‌اند. حتی با نامه رسمی شبکه مستند هم به ما دستور همکاری ندادند؛ انگار از چیزی می‌ترسند یا ضعف دارند.»

از دیدگاه زرین‌کلایی تنها و مهمترین اقدام حفاظت از این جنگل‌ها و گونه‌های جانوری است: «یک پیام بیشتر ندارم: حفظ، حفظ و حفظ جنگل؛ با تمام قوا.»