کشاورزی محیط‌زیستی؛ ضرورت امروز

بحران‌های گوناگون از تغییراقلیم تا کم‌آبی و آلودگی هوا همگی نشانه‌ای به ضرورت تغییر تمام‌عیار در سرمشق‌ها و الگوهای کشاورزی است. اکنون كتاب «زراعت نوین» با ارائه یافته‌های پژوهشی جدید، توجه خاص به داده‌ها و یافته‌های علمی مناطق مختلف کشور و نگاه ویژه به اهمیت بعد اقتصادی فعالیت‌های کشاورزی آمده است تا از کشاورزی محیط‌زیستی بگوید. در هر فصل کتاب ضمن توضیح مبانی علمی و تاریخچه موضوع مورد بحث، به ارائه آخرین دستاوردهای مربوط به آن و نیز تشریح فناوری‌های مدرن در حال شکل‌گیری پرداخته است.

کتاب در نخستین گام از کاوشی در تاریخ آغاز و خاطرنشان می‌کند شواهد محکم باستان‌شناسی موجود حاکی از آن است که اولین‌بار در جهان اهلی‌شدن گیاهان و حیوانات حدود هفت هزار و ۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در تپه علی‌کُش در دشت دهلران ایران شروع ‌شده است. بقایای گیاهی گندم و جو و همچنین حیواناتی مانند گوسفند و بز به‌همراه توسعه ابزارها برای فراوری غلات در کنار ابداع قنات و گسترش روش‌های گوناگون آبیاری از نقش پیشروی ایرانیان در توسعه دانش و فناوری‌های کشاورزی در طول تاریخ حکایت دارد. سپس کتاب یادآور می‌شود در عرصه‌های كنونی كشاورزی نیز نقش ایران در تولید فراورده‌های منحصربه‌فردی چون زعفران و گلاب قابل‌توجه است. بدین‌ترتیب در تاریخ، نقش ایرانیان در شكل‌گیری تمدن غذایی جهان غیرقابل‌انكار است. اما امروزه تداوم چنین نقشی جز با اتكا بر توسعه سهم تولید علم پژوهشگران ایرانی و انتشار منابع علمی مكتوب میسر نخواهد بود.

آنگاه کتاب وارد بررسی منابع اصلی كشاورزی یعنی اقلیم، خاک و آب می‌شود. در فصل دوم سازند‌ها و عوامل اقلیمی از جمله تابش خورشیدی، دما و رطوبت توضیح و سپس پدیده‌های زیان‌بخش اقلیمی مطالعه می‌شود. فصل سوم به پهنه‌بندی محصولات زراعی یعنی استفاده از پارامترهای اقلیمی و نیز ویژگی‌های خاص گیاهان زراعی مختلف در تعیین نقاط مستعد كشت آنان اختصاص یافته است. موضوعی كه رعایت آن در سیاستگذاری‌های كلان كشاورزی كشور از دیدگاه محیط‌زیست، حفظ منابع، استفاده مطلوب از منابع، ثبات بازار محصولات كشاورزی و درنهایت اقتصادی‌بودن درازمدت تولید محصولات زراعی برای كشاورزان از اهمیتی ویژه برخوردار است. در این فصل به‌عنوان نمونه به پهنه‌بندی اقلیمی گندم، چغندر قند و كلزا در بعضی از نقاط كشور اشاره شده است.

در چهارمین فصل به خاک به‌عنوان یكی از منابع اصلی تولید و ثروت ملی نگریسته شده و عوامل پنج‌گانه خاکساز یعنی اقلیم، موجودات زنده، سرشت ماده مادری، پستی و بلندی و زمان تشریح شده است. فصل‌های پنجم و ششم به‌طور كلی موضوع آب را در دستورکار خود قرار می‌دهد. فصل هفتم مربوط به استفاده بهینه از منابع در تولید محصولات زراعی است. فصل‌های هشتم، نهم و دهم حفاظت محصولات زراعی یعنی آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز را كه گیاه با فرض استقرار موفقیت‌آمیز، در مراحل مختلف رشدی با آن مواجه است، بررسی می‌کند. در فصل‌های یازدهم، دوازدهم و سیزدهم فناوری‌های نوین نظیر بیوتكنولوژی، نانوتكنولوژی و كشاورزی مورد تحقیق قرار گرفته است. 

در فصل‌های چهاردهم، پانزدهم و شانزدهم درباره اکولوژی و فیزیولوژی تولیدات زراعی و مدلسازی به‌عنوان ابزاری در جهت كمّی‌سازی تولید مطالعه خواهیم داشت. فصل‌های هفدهم و هجدهم گیاهان جدید و گیاهان فراموش‌شده و انرژی‌های زیستی را مورد بررسی و پژوهش قرار داده است. فصل‌های نوزدهم و بیستم به فرآوری محصولات زراعی و نیز به غذا و سلامت جامعه اختصاص یافته است. فصل‌ بیست‌ویکم كتاب اقتصاد محصولات زراعی را مطالعه کرده است. در بیست‌ودومین فصل کتاب درباره «کشاورزی زیستی» آمده است واژه کشاورزی زیستی برای اولین‌بار در دهه ۱۹۴۰ توسط «لرد نورث بورن» به‌کار برده شد. بورن این واژه را نه‌تنها در ارتباط با کاربرد مواد آلی برای حاصلخیزی خاک، بلکه به‌عنوان مفهومی برای طراحی و مدیریت مزرعه در قالبی جامع و از طریق تلفیق خاک، گیاه و دام استفاده کرد که این نوع رهیافت نظام‌مند هسته اولیه کشاورزی زیستی امروزه شد. 

کشاورزی زیستی به‌نوعی نظام بوم‌شناختی اطلاق می‌شود که باعث ارتقای تنوع‌زیستی و فعالیت زیستی خاک می‌شود. نظام‌های تولید محصولات زیستی مبتنی‌بر استانداردهای خاص هستند که هدف آنها توسعه بوم‌نظام‌هایی است که از نظر اجتماعی، بوم‌شناسی و اقتصادی پایدار باشند. براساس تعریف ‌ای‌فوم، اصول کشاورزی زیستی عبارت از اصل سلامتی، اصل بوم‌شناختی، اصل رفتار مسالمت‌آمیز و اصل مسئولیت‌پذیری و مراقبت است که در اصل سلامتی به سلامتی خاک، گیاه، دام، انسان و بالاخره کره خاکی به‌عنوان یک پیکر واحد و غیر قابل‌تفکیک نگریسته می‌شود. در این اصل اعتقاد بر این است که سلامت افراد را نمی‌توان از سلامت بوم‌نظام‌ها جدا کرد. درحقیقت، در یک خاک سالم، گیاه سالم رشد می‌کند و گیاه سالم، سلامت دام و انسان را تضمین می‌کند. 

انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد كتاب «زراعت نوین» را با تهیه و تدوین «علیرضا کوچکی» و «محمد خواجه‌حسینی»  در ۷۱۲ صفحه رهسپار بازار کتاب کرده است.