شیوه کار کنوانسیون بین‌المللی تجارت گونه‌های جانوری و گیاهی وحشی در حال انقراض چطور است؟

شکل برگزاری جلسات بدین‌صورت است که بخشی از اسناد به‌صورت جمعی مورد بررسی قرار می‌گیرد و بخش دیگری از اسناد براساس ساختار و ماهیت آنها در دو کمیته، یعنی کمیته یک و کمیته دو، بررسی می‌شوند. اسنادی که در کمیته یک مورد بررسی قرار می‌گیرند، عموماً پروپوزال‌ها هستند؛ پروپوزال‌هایی که از سوی کشورها برای تغییر ضمایم ارائه می‌شوند.

منظور از این تغییرات آن است که گونه‌ای در یکی از ضمیمه‌ها گنجانده یا از آن ضمایم خارج شود. در مواردی هم گونه داخل ضمایم جابه‌جا شود یا نحوه عملکرد و مکانیزم مدیریت گونه در ضمایم تغییر پیدا کند. نمونه این امر را در تغییر سهمیه‌ها، افزایش یا کاهش سهمیه یا اختصاص سهمیه می‌بینیم. این موارد عمدتاً در کمیته یک انجام می‌شود. در کمیته دو عمدتاً اسناد اداری یا عملکردی کنوانسیون مورد بررسی قرار می‌گیرد. قطعنامه‌ها، بازبینی آنها، بیانیه‌ها و تصمیم‌گیری‌ها در این دسته می‌گنجند. این موارد متون قانونی یا اسناد رسمی کنوانسیون هستند که درصورت نیاز تغییر پیدا می‌کنند.

ضمایمی که از آن صحبت می‌کنید‌،‌ چه مواردی را شامل می‌شود؟

در ضمیمه یک، هیچ‌گونه فعالیت تجاری با هدف تجاری برداشت گونه امکان‌پذیر نیست و عملاً هیچ مجوزی صادر نمی‌شود. گونه‌هایی که در ضمیمه شماره ۲ قرار دارند، تجارت آنها آزاد است، اما باید تحت نظارت کامل و با صدور مجوزهای سایتیس و مطابق قوانین آن انجام شود. این تجارت ممکن است شامل برداشت از طبیعت یا تکثیر در اسارت، یا پرورش گونه‌های گیاهی در گلخانه‌ها و مراکز تکثیر باشد؛ همه این موارد تعریف شده و چارچوب آن مشخص است و براساس وضعیت حفاظتی گونه، برداشت و تجارت انجام می‌شود. 

ضمیمه شماره ۳ نیز وجود دارد که ضمیمه‌ای ملی است؛ یعنی هر کشور می‌تواند گونه‌ای را که مدنظر دارد، در این ضمیمه قرار دهد. در این حالت، فقط در همان کشور تجارت آن گونه مشمول مقررات ویژه است و سایر کشورها ممکن است آن گونه را در ضمایم خود نداشته باشند و تجارت آن را آزادانه انجام دهند. اما هنگامی که یک کشور ضمیمه شماره ۳ را اعلام می‌کند، تجارت آن گونه در سطح ملی محدود یا متوقف می‌شود.

با چه معیاری گونه‌ها در این ضمایم قرار می‌گیرند؟

معیار اصلی در اینکه گونه‌ای در ضمایم قرار گیرد یا یک کشور برای تغییر ضمایم پروپوزال ارائه دهد، وجود مستنداتی درباره تجارت غیرقانونی آن گونه است.

نزدیک به هفت هزار گونه جانوری و بیش از ۳۴ هزار گونه گیاهی در ضمایم مختلف سایتیس گنجانده شده‌اند. این تعداد قابل‌توجه در طی روند برگزاری نشست‌های متعاهدین، از سال آغازین ایجاد کنوانسیون تا کنون اضافه شده‌اند و پوشش نسبتاً کاملی برای گونه‌هایی که اهمیت تجاری در جهان دارند، ایجاد کرده‌اند.

حضور ایران در این دوره چطور است؟

ما با چهار نفر شرکت‌کننده حاضر شدیم؛ البته یک نفر فقط به‌صورت موقت و در سه روز نخست نشست شرکت کرد، اما اکنون سه کارشناس که مقام‌های علمی کنوانسیون سایتیس در ایران نیز هستند، در نشست حضور دارند. در سال‌های قبل یا ایران شرکت نمی‌کرد یا نهایتاً با یک نفر شرکت‌کننده و آن‌هم با حمایت مالی کنوانسیون دعوت می‌شد. 

نکته بسیار مهم در این نشست کنونی حضور تقریباً تمامی مقام‌های علمی مرتبط است؛ به‌گونه‌ای‌که در هر دو بخش گیاهی و جانوری دارای کارشناس هستیم و موضوعات رصد و بررسی می‌شود. همچنین گروه ایرانی در رأی‌گیری‌های هر دو کمیته شرکت می‌کند. 

اظهارنظر، تشریح وضعیت موجود و گزارش‌دهی درباره کنوانسیون‌ها و نشست‌های متعاهدین مستلزم شناخت جامع، کامل و کافی از ماهیت، عملکرد و سازوکار این کنوانسیون‌هاست. آنچه در کنوانسیون سایتیس به‌عنوان شالوده و زیربنای اصلی کنوانسیون مطرح می‌شود، بحث مدیریت تجارت گونه‌هاست؛ اینکه هیچ گونه‌ای در اثر تجارت قاچاق، تجارت غیرقانونی و حتی تجارت قانونی در معرض تهدید انقراض قرار نگیرد.

آیا شما برای قرار گرفتن گونه‌ای در هر کدام از ضمایم پیشنهاد داده‌اید؟

با توجه به تعداد زیاد و گستره پراکنش جغرافیایی، بسیاری از گونه‌های کشور ما نیز در ضمایم سایتیس قرار دارند؛ جدا از اینکه ایران آنها را پیشنهاد داده باشد یا کشورهای دیگر پروپوزال را ارائه کرده باشند. ممکن است گونه‌ای که در حوزه پراکنش ایران است، توسط کشور دیگری پیشنهاد شود یا حتی کشوری که آن گونه را در حوزه پراکنش خود ندارد، صرفاً با ارائه مستندات تجارت، پروپوزالی برای قرارگیری آن گونه در ضمایم ارائه دهد. 

در یک نگاه کلی، بیشتر گونه‌های ایران اکنون توسط سایتیس پوشش داده شده‌اند. در چهار دوره اخیر نشست متعاهدین، ایران دو گونه اندمیک کشورمان که تجارت آنها بسیار آسیب‌زننده و تقریباً عامل اصلی تهدید آنها محسوب می‌شد، در این ضمایم قرار گرفتند. سمندر لرستانی در ضمیمه شماره یک و افعی دم‌عنکبوتی در ضمیمه شماره ۲ گنجانده شده‌اند.

تهیه پروپوزال چطور است و کدام گونه‌ها اهمیت بیشتری دارند؟

 تهیه پروپوزال، دفاع و تصویب آن روندی بسیار دشوار، علمی و اداری و طولانی است. یک سال قبل از نشست‌های متعاهدین، پروپوزال و تمامی پیشنهادات، مدارک و مستندات باید کامل تهیه و ارائه شود. دبیرخانه پس از دریافت اسناد، آنها را برای همه کشورها ارسال می‌کند و پس از تأیید، پروپوزال در فهرست اسناد نشست قرار می‌گیرد. مرحله مهم بعدی آن است که بتوان از نظر فنی، علمی و اجرایی سایر کشورها را قانع کرد تا به آن رأی مثبت دهند. 

مستندات علمی، وضعیت حفاظتی گونه‌ها در اتحادیه جهانی حفاظت، روند جمعیتی، حوزه پراکنش، اکولوژی و بیولوژی گونه، ساختار جمعیتی، عوامل تهدیدکننده و شدت اثرگذاری آنها، همگی از عوامل بسیار مهم هستند. افزون‌براین، فعالیت‌های اجرایی کشورها، میزان تجارت و مستندات مرتبط با تجارت به‌ویژه تجارت غیرقانونی، از اسناد مهم به‌شمار می‌روند.

تمام لاکپشت‌های دریایی، کروکودیل‌ها، تمامی گربه‌سانان، اغلب گونه‌های پرندگان مانند شاهین‌ها و هوبره‌ها، انواع لاکپشت‌های خشکی‌زی، گونه‌های مختلف کوسه‌ها، سفره‌ماهیان و بسیاری گونه‌های دیگر در ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر در فهرست آمده‌اند. برخی درناها نیز در ضمایم قرار دارند و مقررات جهانی برای تجارت آنها اعمال می‌شود. همچنین، گونه‌هایی همچون بزمجه‌ها، خاردم‌ها و کفچه‌مارها نیز در بازار تجارت جهانی وجود دارند و مقررات ویژه سایتیس درباره آنها اجرا می‌شود. گربه‌سانان نیز از گروه‌های بسیار مهم هستند که تمامی آنها در ضمایم سایتیس گنجانده شده و مقررات بین‌المللی بر تجارت آنها نظارت دارد.

شما هم امسال پروپوزالی برای ارائه داشتید؟

ایران امسال پروپوزال مستقلی ارائه نکرده، اما با کشورهای دیگر همکاری دارد. براساس مستندات موجود، چند گونه که در حوزه پراکنش ایران حضور دارند، در پروپوزال‌های ارائه‌شده قرار گرفته‌اند. مهم‌ترین آنها کوسه‌ماهی باله سفید و برخی گروه‌های سفره‌ماهیان هستند که با توافق عمومی در مجمع نشست در ضمیمه شماره یک قرار گرفتند و تجارت آن کاملاً ممنوع شد.

از دیگر پروپوزال‌های با حوزه پراکنش کشور ما پروپوزال کفتار راه‌راه، قورباغه مردابی و نیز پروپوزالی مرتبط با شاهین معمولی است. براساس گزارش‌های اتحادیه جهانی حفاظت، انجمن بین‌المللی پرندگان و سایر مستندات موجود، وضعیت حفاظتی این گونه به‌شکلی است که معیارهای لازم برای حضور در ضمیمه شماره یک را ندارد. اتحادیه جهانی حفاظت در همین زمینه مستندات قابل‌توجهی ارائه کرده است. بااین‌حال، موضوع تجارت غیرقانونی در برخی کشورها همچنان نگران‌کننده است. ما با انتقال این گونه از ضمیمه شماره یک به ضمیمه شماره ۲ مخالف‌ایم، اما باید توجه داشت تصویب یا عدم تصویب پروپوزال بستگی به میزان آرایی دارد که کسب می‌شود. رایزنی‌های لازم برای مخالفت کشورهای بیشتر در حال انجام است؛ اما با توجه به گزارش‌های موجود و وضعیت حفاظتی، معیارهای علمی برای باقی‌ماندن این گونه در ضمیمه شماره یک محدود است.

علاوه‌براین، بحث تجارت غیرقانونی کوسه‌ها، گونه‌های آبزی و سفره‌ماهیان از نگرانی‌های بزرگ ما است که به‌صورت مناسب در بخش‌های تخصصی مطرح شد. جلسات متعددی برگزار شده و قرار است برنامه‌ها و اقدامات اجرایی با هماهنگی در سطح بین‌المللی پیگیری شود تا اقدامات لازم انجام گیرد.

فضای نشست متعاهدین سایتیس فضایی برای  رایزنی، ارتباط و مباحثه است. اما انجام اقدامات اجرایی نیازمند پیگیری‌های پس از نشست است. امیدواریم بتوانیم این اقدامات را پیش ببریم و روند مناسب و قابل‌توجهی در زمینه کنترل تجارت غیرقانونی گونه‌ها و حفاظت از آنها ایجاد کنیم.