آخرین روز آبان‌ماه در تهران با افزایش غلظت آلاینده‌ها و تشدید آلودگی هوا همراه شد. میانگین شاخص آلودگی هوا در تهران در روز جمعه به ۱۳۵ رسید که وضعیت ناسالمی برای گروه‌های حساس رقم زد. این درحالی‌است که این شاخص در ۱۲ نقطه تهران به بالای ۱۵۰ رسید و به‌معنی هوای ناسالم برای همه گروه‌ها و مرز هشدار بود. از ابتدای سال جاری تا روز جمعه، ۳۰ آبان‌ماه، هوای تهران ۱۲۳ روز در وضعیت قابل‌قبول، ۱۰۴ روز هوای ناسالم برای گروه‌های حساس، هشت روز هوای ناسالم برای همه گروه‌ها، شش روز هوای پاک، دو روز هوای بسیار ناسالم و دو روز هوای خطرناک را تجربه کرده است.

آلودگی هوا و افزایش بار بیماری‌ها

آلودگی هوا پدیده‌ای مختص به ایران نیست و تقریباً بیشتر کشورهای جهان در حال حاضر با آن درگیرند و بخشی از جمعیت این کشورها نیز تحت‌تأثیر این آلودگی‌ها قرار دارد. چنان‌که براساس آمارهای سازمان جهانی بهداشت حدود ۴.۲ میلیون مرگ زودرس به‌دلیل مواجهه با هوای آلوده بیرونی رخ می‌دهد. بااین‌حال، براساس اعلام همین سازمان آلودگی هوا در مرگ هشت میلیون نفر در سال نقش دارد، این علاوه‌بر بیماری‌هایی است که در طول زمان موجب مرگ افراد یا از کارافتادگی آنها می‌شود.

«کریستوفر جی. ال. موری و همکارانش» در پژوهشی با عنوان «آلودگی هوا و مرگ‌ومیر جهانی؛ تحلیل بار بیماری‌ها» که نتایج آن در سال ۲۰۲۳ در مجله «لنست» منتشر شد، نشان دادند آلودگی هوا سالانه موجب میلیون‌ها مرگ زودرس می‌شود. براساس این پژوهش، ذرات ریز معلق (PM2.5) عامل اصلی افزایش بیماری‌های قلبی‌ و عروقی، سکته و سرطان ریه است. همچنین، بیشترین آسیب این آلودگی‌ها متوجه کشورهای با درآمد متوسط است که با وجود رشد صنعتی، استانداردهای کنترل آلایندگی در آنها توسعه چندانی نیافته‌‌اند.

پیش‌ازآن، «فرانسیسکا دومینیتسی» در مطالعه‌ای با عنوان «قرارگیری طولانی‌مدت در برابر PM2.5 و مرگ‌ومیر بزرگسالان» با تحلیل داده‌های سلامت میلیون‌ها نفر در طول یک دهه دریافت قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض ذرات (PM2.5) حتی در سطوح کمتر از استانداردهای کنونی، خطر مرگ‌ومیر را، به‌ویژه در میان سالمندان، افزایش می‌دهد. یافته‌های این پژوهش همچنین نشان داد حتی «مقادیر کم» آلودگی، اثرات تجمعی خطرناکی بر سلامت قلب و ریه دارد.

افزایش سکته‌های قلبی و مغزی در روزهای وارونگی دما

این موضوع که آلودگی هوا بر سلامت قلب و افزایش سکته‌های قلبی تأثیر دارد، امروزه بر کسی پوشیده نیست و تقریباً آمارهای مختلفی که از سوی نهادهای بین‌المللی منتشر می‌شود، بر این موضوع صحه می‌گذارد. در سال ۲۰۲۲ مقاله‌ای در مجله «European Heart Journal» منتشر که در آن تأثیر آلودگی هوا بر بیماری‌های قلبی و سکته بررسی شده بود. این مطالعه نشان داده بود «ذرات ریز و اکسید نیتروژن» موجب التهاب مزمن رگ‌های خونی می‌شود و درنهایت خطر سکته و حمله قلبی را تا چندبرابر افزایش می‌دهند. 

براساس نتایج این پژوهش، زندگی در مناطق شهری پرترافیک با افزایش چشمگیر بروز سکته ایسکمیک در افراد بالای ۴۵ سال همراه است و کاهش حداقلی آلودگی می‌تواند هزاران مورد سکته را سالانه کاهش دهد. تنها سکته‌های قلبی نیستند که در اثر آلودگی هوا میزان آنها افزایش پیدا می‌کند بلکه میزان سکته‌های مغزی نیز ممکن است افزایش پیدا کند. مجله (The BMJ) در سال ۲۰۲۲ با انتشار مقاله‌ای از یافته‌های ۱۰ مطالعه‌ بین‌المللی نشان داد آلودگی هوا یکی از محرک‌های اصلی افزایش موارد سکته حاد مغزی است. براین‌اساس، افزایش کوتاه‌مدت آلاینده‌ها، به‌ویژه در روزهایی که «وارونگی دما» وجود دارد، احتمال سکته را در گروه‌های آسیب‌پذیر به‌طور محسوسی افزایش می‌دهد.

رشد بیماری‌های ریوی و مرده‌زایی مادران باردار

پژوهش‌های بسیاری در رابطه با تأثیر آلودگی هوا بر بیماری‌های ریوی انجام شده است. در سال ۲۰۲۳ مقالاتی در «Chest Journal» منتشر شد که یافته‌هایشان نشان می‌داد آلودگی هوا علاوه‌بر اینکه تشدید بیماری‌های ریوی مانند آسم را در پی‌دارد، می‌تواند آسیب ساختاری به ریه‌های سالم را نیز در پی داشته باشد. این پژوهش‌ها همچنین بر این موضوع تأکید کرده‌اند که افزایش میانگین سالانه PM2.5 با کاهش ظرفیت تنفسی افراد و افزایش بستری بیماران تنفسی در مراکز درمانی ارتباط مستقیم دارد.

در سال‌های گذشته گزارش‌های بسیاری درباره ارتباط آلودگی هوا و مرده‌زایی زنان باردار از سوی رسانه‌های مختلف منتشر شد. «گاردین» سال گذشته در گزارشی اعلام کرد: «گروهی از دانشمندان پس از تجزیه و تحلیلی که بر ذرات آلودگی سمی در ریه و مغز چندین جنین داشتند، متوجه نقش آلودگی هوا در افزایش تولد جنین‌های مرده شدند. دانشمندان تخمین می‌زنند آلودگی هوا منجر به زایمان یک‌میلیون نوزاد مرده در سال می‌شود. نتایج تحقیقات همچنین نشان داد اثر آلودگی بر مادران مسن بیشتر است.» 

پیش از انتشار این گزارش، پژوهش‌های دیگری نیز به خطر آلودگی هوا برای مادران باردار و جنین‌های آنها پرداخته بودند. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۳ در «Environmental Health Perspectives» منتشر شد، نشان می‌داد قرار گرفتن زنان باردار در معرض‌ آلاینده‌هایی مانند دی‌اکسید نیتروژن و ذرات PM2.5 خطر زایمان زودرس و کاهش وزن نوزاد هنگام تولد را افزایش می‌دهد. این پژوهش همچنین هشدار داد آلودگی هوا در مقدار کم هم می‌تواند رشد جنین را مختل و پیامدهای بلندمدت برای سلامت کودک ایجاد کند.

ذرات کمتر از ۲.۵ میکرون قاتل ایرانی‌ها

مسئولان وزارت بهداشت در سال‌های اخیر آمار متفاوتی از میزان مرگ‌های منتسب به آلودگی هوا و افزایش بار بیماری‌ها ارائه داده‌اند. «عباس شاهسونی»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی شهیدبهشتی، مهرماه امسال اعلام کرد بیش از ۳۵ هزار مورد مرگ منتسب به آلودگی هوا در سال ۱۴۰۳ ثبت شده است. پیش از او، «محمدرضا ظفرقندی»، وزیر بهداشت، در مراسم روز خبرنگار از سالانه ۵۰ هزار مرگ در کشور به‌دلیل آلودگی هوا سخن گفته بود. «علیرضا رئیسی»، معاون وزیر بهداشت، نیز در دو هفته گذشته از مرگ بیش از ۵۸ هزار ایرانی خبر داده است. اگرچه این آمارها متفاوت است، اما این نکته در همه مشترک است که آلودگی هوا امروزه نقش پررنگی در مرگ‌های زودرس شهروندان ایرانی دارد و آلودگی هوا نقش غیرقابل‌انکاری در افزایش بیماری‌های واگیر و مرگ‌های ناشی از آنها دارد.

به‌گفته شاهسونی، مواجهه با ذرات کمتر از ۲.۵ میکرون موجب ۳۰ تا ۳۳ درصد از مرگ‌ومیرهای جهانی ناشی از بیماری‌های مزمن انسداد ریوی، ۲۰ تا ۲۶ درصد از مرگ‌ومیرهای جهانی ناشی از بیماری‌های ایسکمیک قلبی و سکته مغزی و ۱۹ تا ۲۰ درصد از مرگ‌ومیرهای جهانی ناشی از سرطان ریه، اختلالات نوزادان و دیابت نوع۲ شده است.

به‌گزارش ایسنا، او افزود: «بیماری‌های ایسکمیک قلبی، سکته مغزی، بیماری‌های مزمن انسداد ریوی و سرطان ریه بیشترین ارتباط را با آلودگی هوا دارند. طبق نتایج تحقیقات میانگین مرگ به‌علت بیماری‌های ایسکمیک قلبی منتسب به ذرات معلق PM۲.۵ در کشور در سال ۱۴۰۳، ۱۴.۶۶ درصد است.»

براساس داده‌های اعلام‌شده از سوی مقامات وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم‌پزشکی، می‌توان گفت آلودگی هوا در ایران به پدیده و بحران مرگ‌آفرین تبدیل شده است. ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌های زودرس است و هم‌زمان به افزایش بار بیماری‌های غیرواگیر و مزمن منجر می‌شود. با تداوم این روند و افزایش روزهای ناسالم، سلامت عمومی در معرض تهدید جدی قرار دارد. در این میان شهروندان عادی جز خانه‌‌نشینی و در معرض هوای آلوده قرار نگرفتن، نمی‌توانند کار بیشتری انجام دهند، این نهادها و ارگان‌های حاکمیتی هستند که باید فوری به اجرای تمامی بندهای قانون هوای پاک بپردازند و هرچه زودتر سهم شهروندان از هوای سالم را به آنها بازگردانند.